Discriminatie in NL

Discriminatie duidt op nadelige behandeling van personen op grond van criteria die er voor de handelingssituatie niet toe doen. In het geval van discriminatie van allochtonen op de arbeidsmarkt wordt etnische afkomst gezien als een niet-relevant criterium. In het geval van discriminatie van vrouwen op de arbeidsmarkt wordt sekse gezien als een niet-relevant criterium. Discriminatie op de arbeidsmarkt komt op alle discriminatiegronden voor. In het maatschappelijke debat domineren vooral de discriminatiegronden etnische afkomst, sekse, handicap en leeftijd. Discriminatie komt voor bij werving en selectie, bij de doorstroom van werknemers binnen bedrijven, bij ontslag, bij salariëring en op de werkvloer.

Met betrekking tot gelijke behandeling op de arbeidsmarkt bestaat er in Nederland een uitgebreide wet- en regelgeving. Zowel in het Wetboek van Strafrecht als in het Burgerlijk Wetboek staan bepalingen waarop een beroep kan worden gedaan in geval van discriminatie gerelateerd aan een arbeidssituatie. Daarnaast bestaan er speciale wetten over gelijke behandeling. In de praktijk wordt daar het meest van gebruik gemaakt. De Commissie Gelijke Behandeling (CGB) is de instantie die belast is met de handhaving van deze wetten op het gebied gelijke behandeling. Van de verzoeken die de laatste jaren bij de Commissie binnenkomen hebben zo rond de zestig procent te maken met arbeid. Daarnaast bevatten de Arbeidsomstandighedenwet en de Wet op de Ondernemingsraden bepalingen waarop een beroep kan worden gedaan bij discriminatie. Ook zijn er vormen van zelfregulering tegen discriminatie, zoals gedragscodes of bepalingen in de cao’s. Voorts kunnen specifieke instrumenten ingezet worden voor de preventie en bestrijding van discriminatie op de arbeidsmarkt zoals voorkeursbeleid en anoniem solliciteren.

Op het gebied van discriminatiebestrijding bestaat er in Nederland een uitgebreide infrastructuur. Een belangrijke rol wordt gespeeld door Art.1 en de antidiscriminatiebureaus (ADB's). Art.1 is de landelijke vereniging ter voorkoming en bestrijding van discriminatie. De ADB's zijn leden van de vereniging en opereren op lokaal niveau. Hun activiteiten richten zich vooral op individuele klachtbehandeling, het organiseren van projecten, het geven van voorlichting en het registreren van klachten en meldingen over discriminatie. Het landelijk expertisecentrum van Art.1 ondersteunt de leden in hun werkzaamheden en vervult de rol van expertisecentrum. Art.1 richt zich op alle discriminatiegronden. Dat geldt ook voor de Commissie Gelijke Behandeling en het Meldpunt Discriminatie Internet. Daarnaast zijn er diverse expertisecentra en belangenorganisaties in Nederland die zich richten op een bepaalde discriminatiegrond. Dit zijn geen specifieke antidiscriminatieorganisaties: discriminatiebestrijding vormt een onderdeel van hun werkzaamheden. Daarnaast bestaat er op Europees niveau diverse organisaties die actief zijn op het gebied van discriminatiebestrijding.

Art.1 zet zich in voor de bestrijding van discriminatie op alle gronden, waaronder seksuele gerichtheid, leeftijd, handicap, levensovertuiging, ras of etnische afkomst en sekse. De voorloper van Art.1, het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR) hield zich specifiek bezig met de discriminatiegrond ras en etnische afkomst. In dit dossier aandacht voor twee gronden die nog betrekkelijk nieuw zijn voor Art.1: seksuele gerichtheid en leeftijd.

Europese regels zijn van groot belang voor Nederland. Zoals op veel terreinen, bepaalt de Europese Unie ook op het terrein van gelijke behandeling en de bestrijding van discriminatie hoe de lidstaten hun regelgeving moeten inrichten.

De term goederen en diensten bestrijkt een heel groot maatschappelijk vlak. Hier gaat de aandacht vooral uit naar de horeca en financiële dienstverlening. Onderwijs en de verhuur van woonruimten vallen ook onder goederen en diensten maar worden apart behandeld. Bij klachten over discriminatie gaat het zowel om uitsluiting bij toelating tot voorzieningen als om onheuse bejegening door medewerkers van dienstverlenende bedrijven. Meeste publieke aandacht gaat uit naar discriminatie bij de toegang tot voorzieningen. Daarbij gaat het vooral om discriminatie in de horeca en discriminatie in de financiële dienstverlening. Discriminatie bij de toegang tot horecagelegenheden is een probleem dat al sinds de jaren 70 bekend is. Met name jongeren van allochtone afkomst worden hierdoor getroffen. De Commissie Gelijke Behandeling stelt dat het toelatingsbeleid van horecagelegenheden inzichtelijk, systematisch en controleerbaar moet zijn In diverse steden zijn Panels Deurbeleid die erop toezien opgericht om erop toe te zien dat in hun toelatingsbeleid horecagelegenheden niet discrimineren. Bij discriminatie in de financiële dienstverlening gaat het met name om postcodediscriminatie. Een voorbeeld daarvan is dat banken een hypotheek weigeren te verstrekken aan mensen die in een bepaald postcodegebied een huis willen kopen. Onderzoek toont dat deze discriminatie voorkomt in Nederland. Met name etnische minderheden die geconcentreerd wonen in bepaalde postcodegebieden worden zo op indirecte wijze gediscrimineerd.

Bij discriminatie op gebied van huisvesting en de verhoudingen in de buurt gaat het om twee zaken: discriminatie die mensen uitsluit van huisvesting en discriminatie die de verhoudingen binnen een buurt onder druk zet. Er zijn weinig klachten over discriminatie bij de woningbemiddeling. In het verleden kwam wel discriminatie voor bij de woningbemiddeling. Door de overgang van het distributiemodel naar het aanbodmodel binnen de woonruimteverdeling lijkt die discriminatie te zijn afgenomen. Discriminatie die te maken heeft met de verhoudingen in de buurt vormt wel een belangrijk deel van de klachten die bij de antidiscriminatiebureaus binnenkomen. Vaak gaat het om conflicten tussen buren. Discriminatie is dan niet altijd de oorzaak van het conflict maar speelt wel een rol bij het escaleren van het conflict. In het maatschappelijke debat wordt er veel gesproken over etnische segregatie: het verschijnsel dat allochtone en autochtone Nederlanders in verschillende woonwijken wonen. Segregatie wordt door beleidsmakers als problematisch ervaren. Segregatie zou de maatschappelijke integratie van migranten belemmeren. Om segregatie te doorbreken wordt vaak een spreidingsbeleid voorgesteld. De kans bestaat echter dat een spreidingsbeleid discriminerend uitpakt.

Met betrekking tot discriminatie en discriminatiebstrijdng spelen overheid en politiek twee rollen. Aan de ene kant zijn politici en overheden tegen discriminatie. Dat is te lezen in de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen: discriminatie wordt daarin veelvuldig veroordeeld en er worden voorstellen gedaan om discriminatie te bestrijden. Aan de andere kant doen politici voorstellen en maken overheden beleid die discriminerend zijn. Hier wordt vooral aandacht besteed aan dat laatste aspect. Zo zijn in het kader van het inburgeringsbeleid diverse voorstellen gedaan en soms ook ingevoerd, die op gespannen voet staan met het non-discriminatiebeginsel. Bepaalde categorieën Nederlandse burgers of migranten worden wel een inburgeringsplicht opgelegd terwijl andere categorieën daarvan worden vrijgesteld. Ook in het kader van spreidingsbeleid worden de rechten van burgers ingeperkt omdat zij van buitenlandse afkomst of omdat zij een uitkering hebben.

Er zijn extreme of radicale ideeën en extreme of radicale daden. Hieronder wordt de stand van zaken belicht in Nederland met betrekking tot radicale of extreme ideeën en daden die zijn gericht tegen bepaalde sociale categorieën: migranten, moslims, joden en homoseksuelen. Bij extreme ideeën moet worden gedacht aan ideeën waarin tegenover bepaalde categorieën mensen radicale standpunten worden ingenomen. Bij extreme daden moet worden gedacht aan vormen van geweld als bekladdingen, bedreigingen, bommeldingen, confrontaties, vernieling, brandstichting, mishandeling, bomaanslag en doodslag. Het verband tussen extreem geweld en extreem gedachtegoed is niet altijd even duidelijk. Wel kan worden gesteld dat het meeste geweld plaatsvindt zonder dat daar een extremistisch gedachtegoed aan ten grondslag lag.