Film Wilders: omgaan met reacties in de klas

1. Sta pal voor ieders veiligheid
Een school moet een plek zijn waar iedereen zich welkom en veilig voelt, ongeacht de verschillen die er zijn in afkomst, seksuele voorkeur, religie, politieke gezindheid etc. Pesten of agressief met elkaar omgaan kan niet. Dit uitgangspunt geldt voor iedereen: leerlingen, docenten en ouders. Draag als school actief uit dat je pal staat voor ieders veiligheid, benadruk dit bijvoorbeeld op de website, in de schoolgids of eventueel in een toespraak of brief naar aanleiding van recente ontwikkelingen.

2. Sluit aan bij bestaand beleid
Wanneer een school een goed veiligheidsprotocol en duidelijke gedragsregels heeft, is het niet nodig om allerlei speciale maatregelen in het leven te roepen om de reacties op de film in goede banen te leiden. Wel kan het wijs zijn om de bestaande regels (opnieuw) onder de aandacht te brengen van medewerkers, leerlingen en ouders, zodat zij hier houvast aan kunnen hebben wanneer zich incidenten voordoen. Maak indien nodig van de gelegenheid gebruik om na te gaan of het protocol en het schoolreglement voldoen.

3. Zorg voor een aanspreekpunt
Zorg ervoor dat leerlingen, medewerkers en ouders weten bij wie zij terecht kunnen met klachten over pesten, discriminatie of bedreigingen en waar en wanneer zij deze persoon kunnen bereiken. Dit hoort ook in de schoolgids te staan. Neem de klachten en meldingen serieus en zorg ervoor dat aard en omvang van de klachten centraal bijgehouden worden. Vraag ondersteuning bij het lokale of regionale antidiscriminatiebureau (zie voor adressen.

4. Reageer alert op discriminerende opmerkingen
Discriminerende of haatzaaiende opmerkingen gericht tegen bepaalde bevolkingsgroepen mogen niet worden toegestaan op school. Reageer altijd en stel duidelijke grenzen. Benoem hierbij de feitelijke waarneming van het gedrag waarop je reageert: 'Ik hoor je zeggen dat...' Wijs hierbij alleen het gedrag af en niet de persoon. Zet de ander nooit weg als 'racist', 'moslimextremist' of wat dan ook.
Lees meer over reageren op discriminerende opmerkingen in de brochure 'Ja, maar zíj ...' .

5. Laat ieder voor zich spreken
Net zomin als de Nederlandse docent namens alle Nederlanders spreekt, spreekt de islamitische scholiere namens alle moslims. Geef leerlingen, medewerkers en ouders de gelegenheid om hun eigen emoties te benoemen en hun eigen mening te uiten. Zij zijn geen vertegenwoordiger van 'hun' etnische, culturele of religieuze groep.

6. Geef ruimte aan emoties
De film zal naar verwachting uiteenlopende emoties oproepen. Geef leerlingen, medewerkers en ouders in eerste instantie de kans om deze emoties te uiten. Een gesprek met open vragen leent zich hier beter voor dan een discussie of een debat. Stel vragen als: 'Wat heb je gezien?', 'Wat vind je daarvan?', 'Hoe heb je gereageerd?' etc.
Verbind geen waardeoordeel aan de emoties zelf, maar spreek wel uw waardering uit voor het feit dat iemand zijn emoties zo openlijk durft te benoemen.

7. Bereid een eventuele discussie goed voor
Eventueel kan in een later stadium ook een discussie gevoerd worden. Kondig de discussie dan ook aan en zorg voor een heldere probleemstelling in de vorm van een vraag. Een discussie over 'de film van Wilders' is te breed en te vaag. Laat leerlingen zelf helpen bij het formuleren van een concrete vraag. Een discussie over het al dan niet verbieden van de film vraagt voorkennis op het gebied van wetgeving rond om discriminatie en vrijheid van meningsuiting. Zorg ervoor dat de vraag aansluit bij hun eigen kennis en belevingswereld. Bijvoorbeeld: 'Hoe kan onze school voorkomen dat er geweld tussen leerlingen ontstaat als gevolg van de film?'
Leerlingen kunnen dan op zoek gaan naar informatie om hun argumenten te onderbouwen. Schrijf tijdens de discussie de probleemstelling op het bord zodat hiernaar teruggegrepen kan worden wanneer de discussie afdwaalt.

8. Betrek leerlingen bij de maatschappij
Een democratische samenleving biedt uiteenlopende mogelijkheden om deel te nemen aan een maatschappelijke discussie. Stimuleer leerlingen om zelf actie te ondernemen, bijvoorbeeld door een ingezonden brief te sturen naar de (lokale) krant. Ook hiervoor geldt dat zij mee kunnen doen aan de maatschappelijke discussie door zelf argumenten te benoemen. Ook kunnen scholieren zelf een actie of manifestatie organiseren om een signaal af te geven.

9. Betrek iedereen bij het zoeken naar oplossingen
Wanneer de film tot spanningen binnen of rondom de school leidt is het van belang deze spanningen concreet te benoemen en eventuele risico's in te schatten. Betrek hierbij alle medewerkers, ook het ondersteunend personeel vangt vaak veel signalen op.
Zoek samenwerking met relevante organisaties in de buurt om eventuele problemen op te lossen. Dit kunnen andere scholen zijn, de kerk of moskee, het jongerenwerk, de gemeente etc.

10. Blijf investeren
Op dit moment zijn veel organisaties extra alert bij het signaleren van maatschappelijke onrust. Na een tijdje zal dit waarschijnlijk weer minder worden. Toch zullen bovenstaande tips ook dan nog bruikbaar zijn. De grote diversiteit in onze samenleving vraagt van ons allemaal vaardigheden in het omgaan met verschillen in cultuur, religie en levenswijze. Het is belangrijk om hier samen aan te blijven werken.

Selectie materialen
Onderstaande (les)materialen sluiten aan bij de bovenstaande tips van Art.1. Alle materialen zijn te koop (www.art1.nl/shop dan wel te leen (www.art1.nl/bibliotheek ) bij Art.1. Voor informatie en advies kunt u ons mailen op info@art1.nl.

Ja, maar zíj ... Reageren op discriminerende en racistische opmerkingen op school
Brochure met praktische suggesties bij het reageren op racistische en discriminerende opmerkingen, bedoeld voor leerkrachten. In korte hoofdstukken wordt beschreven waarom en wanneer te reageren, hoe les te geven over discriminatie en hoe te reageren op opmerkingen. Verder tips over websites en literatuur.
Te bestellen in de Art.1-shop

So What?!
Folder voor jongeren in de leeftijd van 12 t/m 16 jaar. Op toegankelijke wijze wordt uitleg gegeven over begrippen als racisme, discriminatie, vooroordelen, cultuur, immigratie en integratie en over wat je als jongere zelf kunt doen tegen racisme. De folder is fullcolour en geïllustreerd met cartoons en foto's.
Te bestellen in de Art.1-shop

Lespakket bij de educatieve website Dutchkids
Dutchkids.nl is een educatieve website van Art.1 over identiteit, vooroordelen en discriminatie. Bij deze website is een lespakket ontwikkeld waar docenten direct mee aan de slag kunnen in de onderbouw van het VO. Het pakket bestaat uit een docentenhandleiding met twaalf lesbeschrijvingen, een set van 25 paspoorten voor de leerlingen en een stempelset. De bijbehorende werkbladen zijn te downloaden vanaf de site. Elke les bestaat uit een klassikale introductie, opdrachten voor op de website en een gezamenlijke afsluiting.
Te bestellen in de Art.1-shop

Een grap gaat op reis en andere verhalen
Een dvd met vijf interactieve scènes die gebruikt kunnen worden om discriminatie ter discussie te stellen. Thema's die aan bod komen zijn: humor, pesten, hoofddeksels, discriminatie op het werk en media. Bij de dvd zijn voor verschillende doelgroepen handleidingen gemaakt die zijn te downloaden vanaf de website van Art.1. De dvd is bestemd voor bovenbouw vmbo en havo/vwo.
Te bestellen in de Art.1-shop

De Tolerantietest
Cd-rom van de Stichting Vredeseducatie. Spreekkoren in het voetbalstadion, een winkelier die maar één asielzoeker tegelijk in zijn winkel wil hebben, racistische moppen… Deelnemers aan 'De Tolerantietest' verdiepen zich in vijftien maatschappelijke dilemma's, maken een keuze uit drie oplossingen en ontvangen vervolgens commentaar op hun scores. De test is bedoeld om de eigen grenzen van de tolerantie te verkennen en ter discussie te stellen. Er zijn op deze cd-rom twee spelniveaus mogelijk: 12 t/m 14 jaar en jongeren en volwassenen vanaf 15 jaar. Inclusief handleiding.
Te bestellen in de Art.1-shop

Dialoog in 60 minuten
Een uitgave van het CIDI. Handleiding om de dialoog tussen verschillende groepen jongeren te stimuleren. Het laat zien dat je door het organiseren van activiteiten jongeren, of zij nu moslim, jood, homo etc. zijn, met elkaar in contact kunt brengen. Daardoor ontstaat meer begrip voor elkaar.
Meer informatie
Gratis downloaden

Respect. Praktijkboek voor onderwijs en jeugdwerk
Visser, G. en Tuinier, J.D.
Utrecht: Stichting Vredeseducatie, 2006
Werkvormen over respect en omgangsvormen voor scholieren van 11 t/m 16 jaar in het voortgezet onderwijs. Het praktijkboek bevat tientallen suggesties en werkvormen om met jongeren in jeugdwerk of onderwijs het thema respect en wat daarmee samenhangt bespreekbaar te maken. Bij de werkvormen gaat het om quizzes, kijkdozen, tentoonstellingen en spellen. Thema's zijn: het onderscheid tussen waar en niet waar, het onderscheid tussen feit en mening, vooroordelen, de tegenstelling gewoon en vreemd, en respect.
Te leen in de Art.1-bibliotheek

Iedereen anders!? Overeenkomsten en verschillen tussen mensen
's-Hertogenbosch: Malmberg, 2005
Lesbrief en docentenhandeling over verschillen en overeenkomsten tussen mensen uitgebracht in het kader van het project 'Iedereen anders!?' bestemd voor leerlingen uit de onderbouw van vmbo-b/lwoo. De invalshoek van deze lesbrief is de jongerencultuur. De leerlingen reflecteren op hun eigen levenssfeer/groep en die van anderen. Wat is anders vergeleken met vroeger of de vorige generaties. Cultuurovereenkomsten en cultuurverschillen komen aan bod, en ook de rol van godsdienst hierin wordt erbij betrokken.
Te leen in de Art.1-bibliotheek

Op het tweede gezicht. Spel voor een open kijk op je medemens
Janss, F. en Groag, S.
Amsterdam: Bureau voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2005
Spel voor jongeren over de onderwerpen vooroordelen, discriminatie, racisme, tolerantie en respect. Doel van het spel is jongeren kennis te laten maken met deze begrippen, ze te leren herkennen en erover na te denken.
Bestaat uit een handleiding en 100 kaarten, waarop vragen met meerkeuze antwoorden. Er zijn vragen in drie categorieën: stellingen, situaties en geschiedenis. Naast het spel kunnen ook doe-opdrachten gedaan worden, bijvoorbeeld een rap-tekst schrijven of een fotocollage maken.
Te leen in de Art.1-bibliotheek

Grensgevallen, waar sta jij?
Sluis, W. van der (red)
Amsterdam: Anne Frank Stichting, 2003
De digitale versie (twee dvd's en een cd-rom) van het onderwijspakket 'Grensgevallen, waar sta jij?' Centraal staat het conflict tussen twee grondrechten: vrijheid van meningsuiting en het recht om beschermd te worden tegen discriminatie. Op de dvd staan filmpjes over concrete situaties waarin deze grondrechten met elkaar in botsing komen. De vraag bij elk voorbeeld is er zwaarder weegt: het recht op vrije meningsuiting of het verbod op discriminatie. Na een korte voorbereiding aan de hand van bronnenmateriaal kunnen de leerlingen debatteren over de vraag welk grondrecht in dit geval de voorrang verdient.
Handleiding en leerlingenmateraal staan op de cd-rom, de dvd bevat het complete audiovisuele materiaal, met keuzemenu. Geschikt voor een discussie in de klassen 3, 4 en 5 van het voortgezet onderwijs en is bruikbaar op alle niveaus.
Te leen in de Art.1-bibliotheek

Gedragen gedrag mini. Dillemaspel voor leerlingen, personeel en ouders in primair en voorgezet onderwijs
Visser, A. en Kallenbach, I.
Utrecht: APS, 2001
Met dit spel kunnen onderwijspersoneel, ouders en leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs stilstaan bij omgangsregels op school. De beschreven situaties betreffen de categorieën: agressie/geweld, racisme, discriminatie, seksuele intimidatie en algemeen. Het spel is bedoeld om aan de hand van de situatieschetsen in kaart te brengen welke (ongeschreven) omgangsregels op de eigen school gelden. Deze regels worden door betrokkenen zelf geformuleerd, waardoor afspraken ontstaan over omgangsvormen die door iedereen 'gedragen' worden. Het spel wordt gespeeld in groepen van maximaal 10 personen.
Te leen in de Art.1-bibliotheek