Historische achtergrond Zwarte Piet

Oorsprong
Zwarte Piet kan gezien worden als de personificatie van de duivel die door Sint is overwonnen en geknecht. Zwarte Peter of Zwarte Piet is een naam die vanaf de late Middeleeuwen wordt gebruikt voor de duivel. In Duitsland wordt Sinterklaas begeleid door knecht Ruprecht, een naam die ook voor de duivel wordt gebruikt.
Soms valt de rol van de duivel en de rol van Sint in één figuur samen. In het Engels wordt de figuur van de duivel ook wel 'Old Nick' genoemd. Sinterklaas heeft hier klaarblijkelijk de slechte naam van zijn knecht overgenomen.

In Amsterdam in de 16de en 17de eeuw liepen in de aanloop tot 6 december (de oorspronkelijke dag waarop Sint Nicolaas wordt gevierd) Zwarte Klazen, ook wel Sunderklazen genoemd, door de straten en klopten bij mensen aan om te vragen of er nog stoute kinderen waren. Klaas was hier dus de boeman. De latere Zwarte Piet nam de rol van de Zwarte Klazen over.

Daarnaast wordt Zwarte Piet beschouwd als de voortzetting van de middeleeuwse Moor. Rond het thema van de Moor is in de Nederlandse folklore een hele traditie ontstaan, denk aan de 'gapers' die bij drogisterijen aan de gevel hingen. Zwarte Piet heeft een plaats gevonden in deze traditie, vooral vanaf het moment dat de verblijfplaats van Sinterklaas in Spanje wordt geplaatst.

En dan is er nog de opvatting dat Piet terug te voeren is op de Germaanse mythologie. De oppergod Wodan had in zijn gevolg een betrouwbare knecht die later omgevormd is tot Zwarte Piet, zoals Wodan is omgevormd tot Sinterklaas. Zo zijn er nog tal van andere, minder waarschijnlijke, theorieën over de herkomst van Zwarte Piet.

De beeldvorming van Zwarte Piet als knecht met duidelijke negroïde trekken, heeft haar oorsprong in de 19de eeuw. Deze Zwarte Piet wordt afgebeeld met een zwarte huidskleur, kroeshaar en dikke lippen. Als hij optreedt, spreekt hij vaak een kromme taal, later met een Surinaams accent en haalt dommige fratsen uit. Deze Zwarte Piet is een fantasiefiguur, maar het is duidelijk dat hij past binnen de racistische beeldvorming die over personen van Afrikaanse afkomst bestaat. De kleding van de Zwarte Pieten is gebaseerd op de uniformen die zwarte pages in de 17e en 18e eeuw droegen.

Maatschappelijke discussie
In de jaren '80 ontstond er, op beperkte schaal, een maatschappelijke discussie over de plaats van Zwarte Piet in de Nederlandse samenleving. Kritiekpunt is dat Zwarte Piet racistische vooroordelen over zwarte mensen bevestigt en bevordert. Zwarte Piet is de stereotiepe domme neger die gehoorzaam is aan de witte Sinterklaas. Migranten uit Suriname en de Antillen maken bezwaren tegen de figuur van Zwarte Piet. Acties om Zwarte Piet ter discussie te stellen, leiden vaak tot defensieve emotionele reacties bij autochtone Nederlanders. Het Sinterklaasfeest is volgens hen een Nederlandse traditie en daar moet niets aan veranderd worden (Hassankhan, 1988).

In 1998 verscheen het boek 'Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht' (Helder en Gravenberch, 1998). Dit boek bestaat uit een serie bijdragen van verschillende auteurs over racisme en beeldvorming rond het Sinterklaasfeest en de plaats van dit feest in de huidige Nederlandse samenleving. Het boek vormt zo een speurtocht naar de betekenis van het Sinterklaasfeest, waarbij de identiteit van Sinterklaas zelf ter discussie stond. In het boek wordt een pleidooi gehouden voor een Sinterklaasfeest zonder Zwarte Piet. Het boek lokte echter niet veel reacties uit. De toch al beperkte maatschappelijke discussie over Zwarte Piet is sinds het verschijnen van dit boek nog beperkter geworden.

Er bestaat geen empirisch onderzoek naar de effecten van de beeldvorming rond Zwarte Piet op de beeldvorming van zwarte mensen in Nederland. Het lijdt echter geen twijfel dat veel zwarte Nederlanders geen prijs stellen op de figuur van Zwarte Piet. Elk jaar rond december laait de discussie wel op, maar deze leeft niet echt onder grote lagen van de bevolking. Het feest van Sinterklaas blijft onaangetast en ook Zwarte Piet blijft bestaan. Zwarte Piet wordt wel steeds meer van stereotiepe trekken ontdaan. Zo is er in 2002 in het Amsterdamse stadsdeel Westerpark een code ingevoerd: Pieten mogen wel, maar dikke lippen, kroeshaar en een zwaar Surinaamse accent zijn ongewenst (Sommer, 2002).

Literatuur:

Blakely, A. (1993) Blacks in The Dutch World. The evolution of racial imagery in a modern society. Bloomington: Indiana University Press

Hassankhan, R. (1988) Al is hij zo zwart als roet. De vele gezichten van Sinterklaas en Zwarte Piet. Den Haag: Stichting Warray

Helder, L. en Gravenberch, S. (red.) (1998). Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht, Berchem: EPO

Nederveen Pieterse, J. (1990) Wit over zwart. Beelden van Afrika en zwarten in de westerse populaire cultuur . Amsterdam/Den Haag: Koninlijk Instituut voor de Tropen / St. CIP / Novib

Koster, G. (1991). 'Sint en Piet - Alleen stomme negers rennen achter het paard'. Uit: Vrij Nederland 7 december 1991

Sommer, M. (2002).'Op 4 december Suikerklaas met on-Surinaamse Pieten'. Uit: de Volkskrant 2 december 2002