Intercultureel onderwijs als middel tegen racisme

Geen Jip en Janneke maar Jip en Xiang-Ling en een gymleraar die snapt dat Ahmed tijdens de ramadan eventjes niet zo actief meedoet. Dát is intercultureel onderwijs. Oftewel: het werken, handelen en denken vanuit het gegeven dat Nederland een multiculturele samenleving is. Door in het beleid, lesmateriaal en schoolklimaat uit te stralen dat ze open staan voor iedereen, zouden scholen vooroordelen, discriminatie en racisme kunnen bestrijden en voorkomen. Zóúden.

Open sfeer

Intercultureel onderwijs heeft een prominente plek in de lessen van Jeroen Diemer. Hij geeft maatschappijleer op het Liefland College, een zwarte mavo in Utrecht. "Mijn lessen zijn erop gericht om de leerlingen inzicht te geven in het beeld dat anderen zich over hen vormen en andersom." Volgens hem is het aanbod van intercultureel lesmateriaal enorm en daar maakt hij graag gebruik van. "Ik laat de kinderen bijvoorbeeld via een video kennismaken met de grote diversiteit in Marokko. Zo leren ze dat 'de Marokkaan' niet bestaat."

Om verschillende culturen met elkaar kennis te laten maken, organiseert Diemer verschillende ontmoetingen tussen zijn leerlingen en leerlingen van het Christelijk Gymnasium Utrecht. Volgens hem reageren de kinderen daar goed op. "In mijn klas is een open sfeer ontstaan waarin het heel normaal is om te praten over verschillen. Iedereen mag van iedereen zeggen wat-ie wil, als het maar binnen de fatsoensnorm blijft."

Nieuwe taak

De overheid ziet in het tegengaan van racisme een belangrijke taak weggelegd voor het onderwijs. In het Nationaal Actieplan tegen Racisme uit 2003 erkende het kabinet het belang van overdracht van kennis over racisme en het bijbrengen van waarden en normen door scholing. Dit zouden belangrijke middelen zijn om vooroordelen en uitingen van racisme en discriminatie te verminderen.

Ook Annemieke Bakker, beleidsadviseur Onderwijs bij het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie (nu Art.1), hecht veel waarde aan de rol van scholen in de bestrijding van racisme. "Het onderwijs is een minimaatschappij die als oefenplek dient voor de echte maatschappij", aldus Bakker. "Een school die niet openstaat voor alle culturen, maakt van verschillen een taboe en kan zo verantwoordelijk worden gehouden voor uitsluiting in de maatschappij.”

Het openstaan voor alle culturen is voor scholen niet alleen een dringende aanbeveling, maar is sinds enige tijd ook uitgewerkt in een wettelijke opdracht. Al sinds 1984 is het basisonderwijs verplicht om scholieren voor te bereiden op een multiculturele samenleving; sinds 1996 is ook het voortgezet onderwijs hiertoe verplicht. Op 1 februari 2006 is deze bepaling in de Wet op het primair onderwijs (WPO) en de Wet op het voortgezet onderwijs (WVO) in een nieuw jasje gestoken.
Scholen horen nu 'actief burgerschap en sociale integratie' bij leerlingen te bevorderen. Deze opdracht houdt onder meer in dat het onderwijs ervan moet uitgaan dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving en dat ze moeten kennismaken met de verschillende achtergronden van leeftijdgenoten. De wenselijke opbrengsten hiervan, de zogenoemde kerndoelen, schrijven voor dat scholieren respect moet zijn bijgebracht voor verschillen in levensbeschouwing en cultuur.

De praktijk

In de praktijk komt er van de wensen en wetten op het gebied van intercultureel onderwijs weinig terecht. Uit het Onderwijsverslag 2004-2005 van de Onderwijsinspectie blijkt dat de visie van scholen op respect en voorbereiding op de multiculturele samenleving vaak te weinig zijn uitgewerkt en te weinig planmatig zijn. Daarnaast maken veel scholen geen gebruik van lesmateriaal gericht op het bevorderen van sociale integratie.

"De dominante cultuur vindt dat het emancipatieproces van minderheden nu wel voltooid is", verklaart Bakker van het LBR de geringe interesse van scholen voor intercultureel onderwijs. "Daarnaast is discriminatie vaak een taboe. 'Discriminatie gebeurt bij ons niet, dus waarom zouden we er dan iets tegen doen?'"

In het Onderwijsverslag geven scholen toe moeite te hebben met het realiseren van intercultureel onderwijs. De redenen die zij hiervoor opgeven, zijn onder meer een gebrek aan tijd en adequaat lesmateriaal en weinig diversiteit in de leerlingenpopulatie.
Dat laatste argument vindt Bakker onzin. "Een school kan 'wit' zijn omdat er in de buurt nauwelijks migranten wonen. Maar als die school geen beleid heeft met aandacht voor verschillende culturen, is dat misschien wel de reden waarom daar nauwelijks migranten wonen." Bovendien moeten scholen kinderen niet alleen voorbereiden op deelname aan de buurt, maar ook aan de samenleving in zijn geheel. "Als leerlingen niet vanzelfsprekend met andere culturen in aanraking komen, zul je daar als school in moeten voorzien. Hetzelfde geldt voor zwarte scholen."

Inbedden

Maar weinig leraren blijken het goede voorbeeld van maatschappijleerdocent Diemer te volgen. Onbedoeld maakt hij zelf meteen duidelijk waarom. "Ik sta vanzelfsprekend open voor andere culturen; ik ben getrouwd met een Marokkaanse", aldus Diemer. "Negen van de tien keer kies ik voor een multicultureel project, ook gewoon omdat ik dat leuk vind."
Met andere woorden: iedere leraar is anders. De overheid mag dan oproepen tot intercultureel onderwijs, niet iedere leraar is getrouwd met een Marokkaanse en vindt het leuk om aandacht te besteden aan de multiculturele samenleving.

Ook volgens Bakker zijn de lessen van Diemer vooralsnog een druppel op een gloeiende plaat. "Wat hij doet is interculturalisatie binnen zijn lokaal. Maar wat wanneer de kinderen weer op de gang rondlopen of les krijgen van een andere leraar? Interculturalisatie is niet iets wat een docent een paar keer per week doet, maar wat een school ís." Bakker vindt dat intercultureel onderwijs moet ingebed zijn in de cultuur van de héle school. "Zoals het normaal is om kinderen te leren dat papier niet op de grond maar in de prullenbak moet, zo moet het normaal zijn om hen te leren open te staan voor iedereen."

Aanbod en kwaliteit

Het verschil in aandacht voor interculturalisatie heeft te maken met het overheidsbeleid dat erop gericht is scholen veel vrijheid te geven om het onderwijs zelf in te vullen. Hoewel de Onderwijsinspectie sinds oktober 2006 toezicht houdt op het bevorderen van burgerschap en integratie door scholen, is dit toezicht daarom zeer terughoudend. De Inspectie ziet er op toe dát scholen invulling geven aan de wettelijke opdracht, maar niet hóé en in welke mate.

Een opdracht van hogerhand blijkt voor veel scholen niet voldoende om discriminatie en racisme als een serieus maatschappelijk probleem te zien waartegen zij iets kunnen doen. Het gebruik van les- en projectmateriaal is dan een manier om het proces van interculturaliseren binnen een onderwijsinstelling op gang te brengen. Omdat de wettelijke bepaling ook voor expertisecentra geldt, hebben organisaties als het LBR (nu Art1.) en de Anne Frank Stichting een ruim aanbod van methodieken ontwikkeld met veel aandacht voor verschillende culturen en antiracisme (zie kader).
Maar volgens Bakker is er meer nodig. "Interculturalisatie is een combinatie van aanbod en kwaliteit. Daarom zouden bij mensen die voor de klas staan moeten worden getoetst of zij werkelijk voor iedereen openstaan. Ook zou aandacht voor verschillende achtergronden en de houding daartegenover de basis moeten vormen van de docentenopleidingen."

Als de diversiteit aan scholen en leraren de acceptatie belemmert van de diversiteit in de samenleving, en de vrijheid die scholen krijgen de vrijheid belemmert van álle leerlingen, is de vraag: wie moeten er nu méér leren, de leerlingen of de scholen?

Methodieken voor intercultureel onderwijs

tijm
Tips en verwijzingen voor interculturalisatie, actief burgerschap en sociale integratie in het onderwijs.

Art.1
Ruim aanbod aan project- en lesmateriaal. Bijvoorbeeld het project ‘Wereldschool’, waarbij kinderen, ouders en schoolpersoneel zich gezamenlijk uitspreken tegen discriminatie.

Dutchkids
Educatieve website met verhalen van en dialogen tussen zeven virtuele jongeren met verschillende achtergronden.

Anne Frank Stichting
Website van de Anne Frank Stichting met informatie, les- en projectmateriaal en een weblog over racisme, antisemitisme en vooroordelen.

Wereldmuseum
Educatieve programma’s voor het basis- en voortgezet onderwijs bij verschillende tentoonstellingen in het Wereldmuseum in Rotterdam.

Parel
Lesmateriaal en workshops over interculturalisatie in het onderwijs van Parel, het landelijk adviescentrum voor interculturele leermiddelen.

Dit artikel verscheen in maart 2007 in Contrast (maandelijks opinietijdschrift).