Discriminatie en uitsluiting blijft onbespreekbaar in de gezondheidszorg

In haar inleiding legde Prof. dr. Annemiek Richters (Leids Universitair Medisch Centrum) diverse soorten discriminatie en uitsluiting bloot. Ze liet zien hoe deze processen plaatsvinden, in welke fases van de zorg, wat de oorzaken en gevolgen zijn. Oorzaken liggen zowel in maatschappelijke factoren als in het systeem van de gezondheidszorg en de organisatiecultuur. Oorzaken kunnen ook liggen bij de doelgroep en in verband staan met de gezondheid van een persoon. Richters benadrukte dat, hoewel er veel kennis is over oorzaken en gevolgen, het in de praktijk toch lastig is om discriminatie te identificeren. Daar is een zorgvuldig stappenplan voor nodig.

Uitsluiting als routine
Een venijnige en nauwelijks erkende vorm van uitsluiting is het gevolg van handelen in routines en vanzelfsprekendheden. Onder veel ziekenhuisspecialisten heerst bijvoorbeeld het adagium 'Niet praten? Dan in de apparaten!', waarmee nog dagelijks wordt gelegitimeerd dat men geen tolken inzet om patiënten te begrijpen, maar dure technische apparatuur. Ook al zijn er geen aanwijzingen voor de noodzaak om apparatuur in te zetten. Met deze routines wordt de patiënt recht op goede diagnostiek en zorg onthouden.

Prof. dr. David Ingleby (Universiteit Utrecht) zag verborgen institutioneel racisme als de kern van het probleem. "Onze gezondheidszorg is het minst toegankelijk en minst effectief voor de meest zorgbehoeftigen." Een soortgelijke analyse werd een dag later gemaakt door Herman Vuijsje, in een essay in NRC Handelsblad.
Ingleby was een van de debaters in het panel, samen met drs. mr. Said Bellari (psychiater, eigen praktijk), drs. Mark Reitsma (RvB Bavo Europoort) en drs. Felix Olthuis (directeur PsyQ en Noagg).

Diversiteit geen stem
Uitgangspunt van het debat was dat in de gezondheidszorg nauwelijks directe discriminatie plaatsvindt, zoals het weigeren van toegang tot zorg. Dagelijks is er echter indirecte discriminatie als gevolg van goede bedoelingen, die desondanks uitsluiting in de hand werkt. Ook standaardisering en protocollisering geven diversiteit geen stem en kunnen onbedoeld tot uitsluiting leiden.
Volgens Richters is overigens directe discriminatie ook aan de orde van de dag. Uitsluiting van zorg voor mensen zonder papieren is hiervan een voorbeeld, evenals uitsluiting van behandeling als gevolg van taalbeheersing.

Wie is verantwoordelijk?
Deze en andere voorbeelden werden door niemand van de deelnemers bestreden. Geen van de leidinggevenden van GGZ-organisaties erkenden echter hun verantwoordelijkheid voor het actief bestrijden van discriminatie en uitsluiting. Dat multidisciplinaire richtlijnen uitsluiting in de hand werken, net als het gebrek aan cultuurgevoelige competenties in opleidingen, zou niet de verantwoordelijkheid van zorginstellingen zijn, maar uitsluitend die van beroepsgroepen.
Uit het publiek kwam een pijnlijk voorbeeld van onderlinge discriminatie tussen hulpverleners in de zorg. Een bestuurslid van een GGZ-organisatie antwoordde hierop: "Hier kunnen wij helaas niets tegen doen." Een ander: "Deze dingen gebeuren nu eenmaal." Discriminatie wordt daarmee iets van degene die het overkomt.

Ieder eigen zorg in eigen taal?
Het debat stond onder leiding van mr. Domenica Ghidei Biidu, jurist en onder andere werkzaam bij de Commissie Gelijke Behandeling. Sommige panelleden en deelnemers uit het publiek probeerden de aanwezigen te overtuigen van hun inzet voor interculturele zorg. Daarmee leek het debat te verschuiven naar hoe je het beste kunt interculturaliseren. Said Bellari, panellid, bleek fervent voorstander van categorale oplossingen en nam de Joodse organisaties voor zorg en maatschappelijk werk als voorbeeld.
Cliënten worden veelvuldig uitgesloten van adequate behandeling als zij de Nederlandse taal niet of onvoldoende beheersen. Enkele panelleden zagen ook hier categorale zorg als oplossing.
Tijdens het debat werd veel over groepen gesproken, over 'Marokkanen', 'Surinamers' en 'Iranezen', zonder recht te doen aan de enorme diversiteit binnen die groepen, laat staan aan cliënten van gemengde herkomst. Groepsdenken leidt echter veelal tot stereotyperen, wat weer voer is voor discriminatie.
Tegelijkertijd bleek dat, gezien de diversiteit in de samenleving, categoraal werken voor iedereen onmogelijk is. Een bestuurslid: "Rekening houden met grote diversiteit is organisatorisch onmogelijk, iedereen moet elke hulpvraag kunnen beantwoorden."

Concrete initiatieven
De debatleider sloot het debat af met de vraag wat de aanwezigen in eigen organisatie kunnen doen om discriminatie en uitsluiting tegen te gaan. Dat leverde talloze goede bedoelingen en ook concrete initiatieven op. Actieve werving voor stage- en werkervaringsplaatsen voor allochtone hulpverleners bijvoorbeeld, het opstellen van een anti-discriminatiecode, aandacht voor het onderwerp in functioneringsgesprekken.
Er bleek instemming over het feit dat iedere professional wettelijk verantwoordelijk is om als hulpverlener, manager of stafmedewerker discriminatie actief tegen te gaan. Professionals zouden elkaar daar op kunnen en moeten aanspreken.