Methoden en tips

Methoden en Tips voor het reageren op racistische uitlatingen

In de eerste plaats geldt altijd: laat racisme – zeker als het in een groeps- of formele setting plaatsvindt – nooit onweersproken. Het is belangrijk dat de norm ‘racisme mag en kan niet’ gehandhaafd blijft. Gebeurt dit niet, dan ontstaat steeds meer een sfeer waarin van alles kan worden gezegd over en gedaan tegen etnische groepen.
Verder geldt: de meeste allochtonen zijn goed in staat om ‘voor zichzelf te spreken’; laat hen dan ook de ruimte daarvoor.

Afhankelijk van de inschatting van de situatie, eigen vaardigheden en persoonlijke smaak, zijn er daarnaast verschillende manieren te onderscheiden om in te gaan op racistische uitingen. Hieronder staan er een aantal.

Een belangrijke tip vooraf. Pas op voor het plakken van etiketten. Iemand uitmaken voor racist heeft nog nooit tot een oplossing geleid. De betrokken persoon schiet of in de verdediging, wordt boos en is niet meer voor rede vatbaar, of verschuilt zich achter de redenering ‘dat je tegenwoordig niets meer mag zeggen’.

1. Doorvragen

Soms nemen mensen het in hun eerste reactie op een opmerking al direct voor migranten op. Maar waarom niet eerst vragen waarom iemand die uitspraak eigenlijk doet? Zo ontstaat een duidelijker beeld van wat er eigenlijk aan de hand is. Heeft iemand zelf iets meegemaakt, of gaat het om dingen van horen zeggen? Kan de persoon de juistheid van de opmerking onderbouwen met controleerbare gegevens? Vaak zijn racistische opmerkingen namelijk niet gebaseerd op feiten, maar op emoties en gevoelens van onvrede of angst.

Het op deze manier doorvragen naar achtergronden heeft als bijkomend voordeel dat u het argumentatieprobleem neerlegt bij degene die de opmerking maakt. Hij of zij moet uitleg geven. Daarnaast maakt doorvragen een goede indruk op de gesprekspartners en eventuele omstanders. Er wordt immers serieus ingegaan op de opmerking, om uitleg gevraagd, en tegenstrijdigheden worden aangetoond. Bovendien kan de ander onmogelijk roepen ‘dat er toch niemand naar hem of haar luistert.’

2. Zoeken naar de verborgen boodschap

Let op de verborgen boodschap die in racistische uitingen is verpakt. Schelden op migranten kan voortkomen uit andere oorzaken zoals de eigen eenzaamheid, onmacht, heimwee naar vroeger en dergelijke. Eigen kwaadheid en machteloosheid worden afgereageerd op de ‘meest voor de hand liggende’ zondebok: de buitenlanders.
Probeer er in zo’n situatie achter te komen waar het werkelijke probleem zit. Bevestig de betrokkene in diens terechte verontwaardiging daarover, maar geef aan dat de oorzaak van de ellende niet bij de migranten ligt. Let op dat bij de aandacht voor de achterliggende oorzaak van de uiting de aandacht voor de inhoud van de opmerking niet verloren gaat. Een verklaring is nog geen rechtvaardiging: een racistische opmerking blijft een racistische opmerking.

3. Ingaan op reëel ervaren overlast

Natuurlijk kunnen racistische opmerkingen ook stoelen op reëel ervaren overlast. Het kan daarbij van belang zijn na te gaan waardoor de overlast is ontstaan. De gemeente kan bijvoorbeeld geen medewerking verlenen aan moslims om een moskee te vestigen, waardoor zij gedwongen zijn zelf een pand te kopen in een drukke straat, wat (parkeer-)overlast met zich meebrengt. Probeer te voorkomen dat de buurtbewoners en de personen die overlast zouden veroorzaken tegen elkaar worden uitgespeeld en probeer oorzaken en gevolgen duidelijk te maken.
Maar tegelijkertijd geldt: asociaal gedrag blijft asociaal gedrag. Asociaal gedrag van migranten is niet minder erg. Probeer dat vooral niet te bagatelliseren.

4. Emotioneel reageren

Boos worden kan soms heel verhelderend werken. Beschuldigende felheid kan echter weer een averechts effect hebben. Beschuldigingen leiden vaak tot escalatie. Er is geen ruimte meer voor argumentatie of wederzijds begrip. De maker van de opmerking kan bij zo’n escalatie soms veel langer aan het woord blijven dan de bedoeling. Verder moet er altijd worden opgelet dat bij zo’n emotionele reactie niet voorbij wordt gegaan aan reëel ervaren onrecht.
Wanneer, in plaats van het uiten van beschuldigingen, eigen emoties naar voren worden gebracht (bijvoorbeeld ‘weet je dat ik dit soort uitspraken heel erg vind’), zal de ander meer geneigd zijn om te luisteren in plaats van zich te gaan verdedigen of zich verongelijkt terug te trekken.
Wanneer de ander de kans krijgt zich meer genuanceerd op te stellen, kunnen bovendien de opmerkingen in een ander daglicht komen te staan. Dan kan bijvoorbeeld duidelijk worden dat een opmerking een soort afleidingsmanoeuvre was voor bepaalde angstgevoelens.
Deze wijze van reageren kan heel effectief bij een opmerking van een collega of familielid, waar u normaal gesproken prettig mee samenwerkt of omgaat.

5. Argumenteren

Een andere methode is door met argumenten in te gaan op opmerkingen. Bijvoorbeeld door bepaalde situaties uit te leggen, door aan te geven dat opmerkingen feitelijk onjuist zijn of door drogredeneringen door te prikken.

Deze methode heeft echter ook haar beperkingen. Er ontstaat al snel een feitendiscussie, geen discussie over gedrag. En mensen die mondeling niet al te vaardig zijn, zullen zich bij zo’n reactie al snel weer ingepakt voelen door ‘zo’n intellectueel’.
Bovendien staat niet iedereen open voor argumentatie: niet alleen feiten, ook emoties spelen een grote rol bij vooroordelen. Het is belangrijk die te onderkennen.

Het verstrekken van achtergrondinformatie blijkt vaak onvoldoende om mensen op andere gedachten te brengen.Mensen stappen vervolgens gemakkelijk over op een ander voorbeeld of komen later toch weer met hetzelfde voorbeeld. Het ene vooroordeel is nog niet weerlegd, of het andere ligt alweer op tafel. Een voordeel weerleggen is nog niet hetzelfde als iemand overtuigen.
Verder is niet iedereen voor dezelfde argumenten gevoelig. Daarmee moet rekening worden gehouden. Sommige mensen zijn gevoelig voor verwijzingen naar het verleden, andere willen over eventuele parallellen met de jaren dertig en de jodenvervolging niets horen. Hetzelfde geldt voor redeneringen waarbij migranten met autochtone Nederlanders worden vergeleken.

De methode om te argumenteren is wel bruikbaar als er een vertrouwensrelatie is met de betreffende persoon en als aanvulling op andere methoden.

6. Distantiëren

Niet elke gelegenheid is geschikt om uitgebreid te reageren of een gesprek te beginnen. Toch is het ook dan goed mogelijk aan een maker van een opmerking, en eventuele andere aanwezigen, te laten weten dat de opmerking omstreden is en tegenspraak verdient. Neem openlijk afstand van het gezegde en geef aan de discussie daarover op dat moment niet verder te willen aangaan. Hanteer deze methode bijvoorbeeld bij bijeenkomsten van grote groepen, bij paneldiscussies of in lessituaties. Door uitgebreid in te gaan op de discriminerende opmerkingen bestaat dan immers het gevaar dat het eigenlijke onderwerp niet meer aan de orde komt.

Wanneer de school, instelling of het bedrijf waar een en ander zich afspeelt een gedragscode heeft vastgelegd, kan in dergelijke situaties ook op de gedragscode gewezen worden. Daarin is immers afgesproken dat er geen plaats is voor racisme of discriminatie binnen de organisatie.

Als u daartoe in de gelegenheid bent, is het goed later nog eens contact op te nemen met de betrokken spreker.

7. Opzetten van een project

Een meer uitgebreide methode om te reageren op racistische uitingen is door het opzetten van een project of het organiseren van een manifestatie. De ervaring leert dat een project onder de titel racisme of discriminatie soms weerstanden oproept. Kies daarom voor neutralere of positievere termen, bijvoorbeeld ‘een betere buurt’. Spreek mensen aan op hun concrete dagelijkse belangen en probeer daarin de relatie met buitenlanders te verbeteren.
Folklore is een aardige manier om mensen te trekken, maar let er wel op dat ook inhoudelijke verdieping plaatsvindt. En let er ook op dat migranten niet alleen meedoen aan bijeenkomsten waar het gaat om leuke muziek en lekkere hapjes. Denk aan de (slechte) maatschappelijke positie van migranten en wijs op de gemeenschappelijke belangen.

8. Ingaan op achtergronden van racistische partijen

Als blijkt dat de gewraakte racistische uitspraken uit puur racistische motieven voortkomen of dat de spreker lid is van of stemt op een racistische partij, kan gewezen worden op de achtergronden van zo’n partij. Wijs bijvoorbeeld op de criminele achtergronden van vrijwel alle ‘kopstukken’ van die partijen en op de bindingen met neonazistische personen of groeperingen.

9. Voorkomen is beter dan

Voorkomen is beter dan genezen, die stelling gaat ook hier op. Denk na over manieren om racistische uitlatingen te voorkomen. Een instelling kan bijvoorbeeld een sfeer uitdragen waaruit blijkt dat diversiteit welkom is, dat kan tot uiting komen in de inrichting, de omgang met het personeel en in activiteiten. Binnen multi-etnische groepen komt het minder vaak tot racistische opmerkingen. Nog steeds geldt, onbekend maakt onbemind.

10. Andere methoden

Er zijn nog wel andere methoden te bedenken. Denk bijvoorbeeld eens aan wat humor of een keer een cynische opmerking. Voorop dient daarbij te staan dat racistische uitlatingen nooit onweersproken blijven. Ook al is er het risico dat iemand bij zijn reactie de plank misslaat en/of geen direct resultaat boekt. In ieder geval draagt het reageren bij aan het handhaven van de norm dat racisme niet kan en niet mag, wordt de directe omgeving aan het denken gezet en worden mensen die slachtoffer van de opmerking zijn gesteund.

De beste methode om te reageren bestaat niet. Een ieder moet voor zich uitmaken welke manier van reageren het best bij hem past.

Bij voorvallen binnen een organisatie/instelling is het belangrijk, dat het binnen de organisatie/instelling komt tot afspraken. Mensen moeten zich gesteund weten door de instelling. Eventuele sancties moeten geen privé-keuze zijn, maar een keuze van de instelling. Kortom: een uitvoering van beleid waarvoor gekozen is. Een beleid waarop iedereen aanspreekbaar is en waarop personen anderen kunnen aanspreken. Een beleid dat gezamenlijk vorm en inhoud moet worden gegeven door het te bespreken en ervaringen uit te wisselen.

Bron onder andere:
‘Met de mond vol tanden- Reageren op racistische uitlatingen’, ADB Schiedam, 1996.