Inschatten situatie

De vorm van racisme of discriminatie is bepalend voor de aanpak / de reactie

Het is moeilijk om een 'strategie' te bepalen in een gesprek waarvan het doel is (eventuele) extreem-rechtse ideeën en ongewenst gedrag aan de orde te stellen. Het vooraf maken van een analyse van de situatie is daarom belangrijk. Op basis daarvan kan besloten worden wat een verstandige aanpak is en wat de effecten van die aanpak en het gesprek zullen zijn.
Op het moment zelf, bij een directe reactie, gaat zo'n inschatting vaak intuïtief. Door situaties achteraf te analyseren kunnen (gespreks)vaardigheden verbeterd worden.
Bij het maken van een dergelijke analyse, voorafgaand aan - of na een reactie, kan gelet worden op de volgende aspecten.

1. Om wat voor een opmerking gaat het?

Om wat voor opmerking gaat het: een losse flodder, een grap, een provocatie? Gaat het om een concreet conflict of worden andere problemen afgereageerd?
Racistische uitlatingen kunnen verschillende oorzaken hebben. Het kan bijvoorbeeld een gevolg zijn van een door de betreffende persoon ervaren onrecht, bijvoorbeeld het korten op zijn/haar uitkering. Dan is er sprake van een indirecte lijn van ervaren problemen naar racistische uitlatingen ('zij krijgen meer geld, terwijl ik er meer recht op heb, zij zijn dus de oorzaak van mijn onrecht').
De uitlatingen kunnen ook voortkomen uit moeilijkheden met één of enkele allochtonen, waarna deze allemaal 'op een hoop worden gegooid', bijvoorbeeld. bij burenoverlast. Dan is er sprake van een directe lijn van ervaring naar discriminatie; er is een directe eigen, negatieve ervaring met een buitenlander, die veralgemeniseerd wordt.

2. Wie maakt de opmerking?

Wat is de positie van de persoon die de opmerking maakt: iemand met een bestuursfunctie, een willekeurige voorbijganger, een bekend lid van een extreem-rechtse partij? Zijn er migranten in de buurt die de opmerking hebben gehoord? In welke 'setting' worden de uitlatingen gedaan?
Als iemand 'in functie' en in het openbaar racistische opmerkingen maakt, is dat ernstiger. Het maakt de noodzaak tot reageren groter; in zo'n situatie kunnen die uitlatingen immers legitimerend werken. Het heeft ook consequenties voor de mogelijkheden van aanpak (bijvoorbeeld strafrechtelijk of publicitair).

3. Wat is de eigen positie in die situatie?

De eigen positie is ook van belang voor de manier van reageren. Het maakt bijvoorbeeld verschil of iemand ergens discussieleider of een toevallige passant? En wat voor relatie is er tot de zich racistisch uitlatende persoon? Hoe liggen de onderlinge verhoudingen tussen de aanwezige mensen, is er steun of weerstand van de anderen te verwachten?

In sommige situaties spreek iemand niet (alleen) op persoonlijke titel, maar als werker bij een instelling of als vertegenwoordiger van een (politieke) organisatie (of zo wordt iemand in ieder geval door anderen beschouwd). Belangrijk is dan ook in de gaten te houden wat het beleid is van de eigen instelling of organisatie op het gebied van minderheden- of antiracismebeleid. Een duidelijke en eenduidige stellingname op dit punt speelt een belangrijke rol. Niet alleen uit principieel oogpunt. Het is in een situatie waarin medewerkers geconfronteerd worden met racistische uitlatingen ook goed te weten dat zij in hun opvattingen niet alleen staan en zij zich gesteund kunnen weten door de instelling/organisatie/collega's.

4. Wat is het doel van de reactie?

Voor de manier van reageren is het goed om een duidelijk beeld te hebben van wat eigenlijk het doel van de reactie is. Is het doel dat iemand (op dat moment) gewoon z'n mond houdt of is het doel een discussie (op dat moment, of later) op gang te brengen? Gaat het doel misschien verder, bijvoorbeeld dat de ander zijn opvattingen wijzigt of zijn kiesgedrag verandert? Of is het (minder vergaande) doel aan andere aanwezigen duidelijk te maken dat niet iedereen het met de opmerkingen eens is? Wellicht is het doel iemand op zijn plaats te zetten omdat hij te vaak de boel verstoort of de sfeer verpest?

5. Inschatten van de eigen mogelijkheden.

Waar zitten de eigen sterke en zwakke punten? Is er op dat moment wel tijd om (uitvoerig) in te gaan op opmerkingen?

Eigen houding ten aanzien van etnische groepen

Het is van belang stil te staan bij de eigen houding ten aanzien van andere etnische groepen. Vind iemand het zelf moeilijk om kritiek te geven of boos te worden op een migrant? Neem iemand zelf niet te snel een beschermende (betuttelende) houding aan?
En hoe zit het met de eigen vooroordelen en bevattelijkheid voor etnocentrische of racistische standpunten? Die vraag is wellicht aan de orde wanneer iemand met de mond vol tanden staat bij 'redelijk klinkende' argumenten en het niet lukt om voldoende tegenargumenten te bedenken, of een en ander in een ander perspectief te plaatsen. De ander kan die aarzeling opvatten als een bevestiging van zijn mening. Zorg dan dat in ieder geval algemene uitgangspunten van rechtvaardigheid en gewenst gedrag en omgangsvormen voor alle betrokkenen helder in beeld blijven.

Met dank aan: 'Met de Mond vol Tanden- reageren op racistische uitlatingen', ADB Schiedam, 1996.