100%-controles Schiphol - achtergrond en klachtenprocedure

Ontstaan 100%-controles

Op luchthaven Schiphol is volgens de regering een onduldbare situatie ontstaan met betrekking tot de controle en opsporing van drugskoeriers. Het kabinet acht het nodig additionele maatregelen te treffen. Uitgangspunt daarbij is het treffen van maatregelen om de bestrijding van drugssmokkel via Schiphol optimaal te bestrijden. Daarvoor is een structureel hoog controle- en opsporingsniveau nodig en voortdurende maximale inspanning om de drugskoeriers op te sporen en te berechten en de straf ten uitvoer te leggen. Dit geldt zowel voor de koeriers die de drugs proberen binnen te smokkelen, als de organisaties die zorgdragen voor de drugstransporten.

De gestaag toenemende stroom bolletjesslikkers heeft er toe geleid dat de grens in de verwerking van de zaken in de strafrechtelijke keten is bereikt. De gang van zaken rondom een aantal drugstransporten in december 2001 is een belangrijke stimulans geweest om maatregelen te treffen. Een belangrijk onderdeel van de maatregelen is de intensivering van de controle door het instellen van de 100%-controle. Deze controle houdt in dat alle passagiers en bagage vanuit enkele landen gecontroleerd worden.

Samenwerkende organisaties en advocaten 100%-controles

Tot zover de overheidsargumentatie over het instellen van de 100%-controles. Er is ondertussen veel onrust ontstaan door de wijze waarop deze controles uitgevoerd en toegepast worden. Er zijn klachten over vernederende behandelingen en discriminatie welke reeds tot veroordelingen van de Nederlandse Staat hebben geleid. Om het beleid van de 100%-controles beter te kunnen toetsen is er een samenwerkingsverband ontstaan tussen een aantal particulieren, belangenorganisaties en advocaten.

Doelstelling samenwerkingverband:

• Inventarisatie klachten om beter beeld te krijgen van de problematiek
• Ondersteuning en informatie geven bij de klachtprocedure

Deelnemende partijen aan onderzoek naar de 100%-controles op Schiphol:

Vereniging Van Reizigers (VVR)
Sociaal Kulturele Vereniging SHIVA
Platform 100%-controle Schiphol
Fundashon Defendé Derechi (DeDe)
SIO: Surinaams Inspraak Orgaan
LBR: Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie
Antidiscriminatie Bureau regio Haarlem

Aangesloten advocaten zijn:

De heer mr. H. Gaasbeek
Mevrouw mr. M. Caupain
Mevrouw mr. A. Jankie

Hoe verloopt een 100%-controle?

De 100%-controles zijn eind 2003 ingesteld. Het gaat hier niet om andere bevoegdheden dan gewoonlijk. Het enige bijzondere aan de 100%-controles is dat elke reiziger, alle bagage, de vracht en het vliegtuig worden gecontroleerd. De controle houdt in dat reizigers reeds bij de gate waar het vliegtuig aankomt aan een reeks controlemaatregelen worden onderworpen. Vervolgens wordt men naar een speciaal afgescheiden gedeelte van de bagagehal van Schiphol geleid waar alle meegevoerde goederen door de douane onderzocht worden met behulp van een x-raysysteem. Een groot deel van de reizigers zal tevens op de handbagage gecontroleerd worden.

Voor zover nu vastgesteld kan worden is de procedure van de 100%-controles nergens formeel vastgelegd. Het is dus moeilijk inzicht in de feitelijke procedure te krijgen. Uit klachten van reizigers blijkt dat de procedure bij verdenking van drugssmokkel ongeveer als volgt loopt:

• Uit het vliegtuig komen de reizigers door de slurf en worden geconfronteerd met honden voor een ‘geurcontrole’ naar drugs.
• Na ongeveer 25 meter een douanecontrole: paspoortcontrole en controlevragen.
• Vervolgens even verderop weer een douanecontrole: globale fouillering en scan van de handbagage. Vervolgens krijgt men de mededeling dat men zich moet melden bij de Douanerecherche aan de andere kant.
• Daar vindt weer een fouillering plaats en wordt de handbagage weer gecontroleerd en krijgt men te horen of men wordt verdacht (hierbij zou als het goed is gebruik moeten maken van de slikkers criteria).
• Als men verdacht is wordt men daarvan op de hoogte gebracht.
• Vervolgens wordt men door de douanerecherche naar een kamer gebracht waar zich ook andere verdachten bevinden.
• Na een wachttijd die tot uren kan oplopen wordt men overgebracht naar een ruimte waar men zich moet uitkleden en waar ook weer een bagagecontrole plaatsvindt.
• Men krijgt dan te horen of men wordt gearresteerd.
• Vervolgens wordt men overgedragen aan de marechaussee (in dezelfde ruimte).
• Door de marechaussee wordt opnieuw de identiteit gecontroleerd.
• Er moeten foto’s gemaakt worden en de verdachte wordt vervoerd naar een cellencomplex in Schiphol Oost.
• Daar wordt door de hulpofficier gevraagd of men wil tekenen voor een scan. Bij weigering om te scannen wordt men gehouden tot men tot driemaal schoon heeft gepoept.

Na de scan moet men wachten op de uitslag. Als blijkt dat er niks aangetroffen is, wordt men uiteindelijk vaak na lang wachten gedropt bij Plaza Schiphol.

De Juridische grondslag van de 100%-contole

Zijn 100%-controles alleen op de vluchten uit de Antillen en Suriname discriminerend?
Welke vluchten worden allemaal gecontroleerd? Is dit gekoppeld aan onderzoek? Op grond van welke gegevens is voor die vluchten de 100% controle ingesteld?

Er zijn meer landen waaruit relatief veel drugs geëxporteerd worden. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan Turkije i.v.m. heroïne, Marokko i.v.m. softdrugs, maar ook Zuid-Amerikaanse landen als Colombia, Venezuela, Peru en Bolivia. Voor deze landen geldt echter geen 100%-controlebeleid. Is er een reden waarom de controles slechts op de lijnen van (en naar) Suriname en Curaçao plaatsvinden? Voor de beantwoording van deze vraag moet er gekeken worden naar de grondslag van de controles. Deze zijn in 2002 ingesteld.

De stelling dat de controles per definitie discriminatoir zijn omdat ze alleen op vluchten vanuit de Antillen en Suriname (Aruba en Venezuela) worden uitgevoerd is het moeilijkst te bewijzen. Als in enige mate aangetoond kan worden dat uit de praktijk of uit onderzoek blijkt dat bij deze specifieke vluchten er veel drugs vervoerd worden dan zou dat een objectieve rechtvaardiging vanuit het internationale recht kunnen zijn voor deze controles. Er dient dan wel een deugdelijk vooronderzoek te zijn geweest. En niet alleen op deze onderhavige routes. Is er naar bijvoorbeeld de route Columbia, Brazilië, Chili et cetera onderzocht? De nationale overheden worden op dit gebied vrij veel vrijheid toegekend.

Wordt er gediscrimineerd of vernederd bij de uitvoering van de 100%-controles?

Er zijn gerechtelijke procedures gestart voor slachtoffers van de 100%-controle. Dit heeft in zaken geleid tot veroordelingen van de Nederlandse Staat vanwege zeer ernstige vernedering (artikel 3 EVRM). Ondertussen heeft ook de Nationale Ombudsman een onderzoek gedaan naar de grondslagen van de 100%-controle. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat de Douanewet die door de overheid gebruikt wordt als basis voor de 100%-controle niet de bevoegdheden geeft waarvan men gebruik maakt. Zo zijn er veel klachten over de controles in en aan het lichaam, en dan met name het schouwen van lichaamsholtes. Dit zijn zeer ingrijpende controles die op grond van onze wetgeving met de juiste waarborgen uitgevoerd dienen te worden. Zo eist het Wetboek van strafvordering dat onderzoek in het lichaam door een arts wordt uitgevoerd (Artikel 195 lid 2 Wetboek van strafvordering). Deze controlevorm wordt ook wel visitatie genoemd.

Ook de Douanewet geeft de bevoegd tot visitatie. Er zit echter wel een verschil tussen. De Douanewet geeft minder vergaande bevoegdheden aangezien het controlebevoegdheden zijn terwijl de visitatie uit het Wetboek van strafvordering opsporingonderzoek is. Dit houdt in dat het niet zo kan zijn dat een ingrijpende controle, die op grond van strafvordering met waarborgen omkleed is, op dezelfde wijze zonder die waarborgen uit andere wetgeving kan voortvloeien. Hieruit valt af te leiden dat de gebruikte definitie van de Douanewet niet dezelfde kan zijn als die in het Wetboek van strafvordering gebruikt wordt. Ook de Nationale Ombudsman komt tot deze conclusie in zijn rapport 2006-001. Op grond van de bevindingen van de Nationale ombudsman zijn de visitaties op grond van de Douanewet stopgezet. Het blijft echter van belang goed op signalen te letten die er op kunnen duiden dat de controlerende instanties toch weer met dit soort controles aangevangen zijn.

Ondertussen blijft de Douanewet wel de grondslag van de 100%-controle terwijl ook daarover vragen bestaan. Kan de Douanewet wel gebruikt worden voor de controles? Het gaat hier immers om drugscontroles en niet om fiscale taken van de douane. Er zijn juristen die stellen dat de Douanewet alleen gebruikt mag worden bij fiscale taken en dus nooit als grondslag voor drugscontroles kan gelden. De consequentie van deze stelling zou zijn dat niet het ministerie van Financiën (als toezichthouder) maar het ministerie van Justitie verantwoordelijk zou zijn. Zolang door de overheid het ministerie van Financiën als verantwoordelijk bestuursorgaan gezien wordt zullen wij onze klachten op dit orgaan richten. Toch is van belang deze rechtsvraag beantwoord te krijgen.

Klagen

Naast het krijgen van helderheid over de juridische grondslag van de controle was er nog een belangrijke reden een samenwerkingsverband op te richten.

In onze optiek schiet de overheid tekort in haar zorgplicht naar haar burgers. Het minste dat je zou mogen verwachten bij zulke ingrijpende controles is dat de overheid zou zorgdragen voor een helder klachtprocedure. Dit heeft de overheid nagelaten. Er is op grond van de Algemene wet bestuursrecht (AWB) wel een algemene klachtprocedure die gebruikt kan worden om klachten tegen bestuursorganen en hun ambtenaren / medewerkers in te dienen. Deze klachtprocedure is echter bij weinig burgers bekend. Hoofdstuk 9 van de AWB gaat over klachtbehandelingen door bestuursorganen. Artikel 9:1 AWB geeft aan dat een ieder recht heeft te klagen bij het bestuursorgaan over de wijze waarop het bestuursorgaan klagers heeft bejegend. Volgens de ombudsman is dit de klachtregeling die van toepassing zou zijn op de 100%-controles op Schiphol. Als men niet tevreden is met de wijze waarop het bestuursorgaan omgaat met de klacht die ingediend is kan op grond van titel 9.2 de klacht worden doorgespeeld aan de nationale ombudsman.

Klacht indienen

Een burger is ten alle tijden bevoegd zelf een klacht in te dienen. Echter bij welk bestuursorgaan moet je wezen en is het mogelijk ondersteuning te krijgen? Naast de douane is bijvoorbeeld ook de koninklijke marechaussee actief bij de 100%-controles. De marechaussee valt niet onder het ministerie van Financiën maar onder minsterie van Defensie.

Dien uw klacht in via Antidiscriminatiebureau regio Haarlem

Vanuit ons samenwerkingsverband hebben wij een structuur opgesteld om u te ondersteunen bij het indienen van uw klacht. Het is zelfs mogelijk dat u uw klacht helemaal uit handen geeft en door het ADB regio Haarlem laat indienen. U kunt aan de hand van ons evaluatieformulier uw klacht op schrift stellen en bij het ADB regio Haarlem inleveren.

ADB regio Haarlem
Lange Herenvest 122
Postbus 284
2000 AG Haarlem
tel 023-531 58 42
fax 023-532 35 12
info@adbhaarlem.nl
www.adbhaarlem.nl

Klachten die niet afdoende worden afgehandeld zullen worden doorgestuurd naar de Nationale Ombudsman. Ook wordt gekeken of in er bepaalde gevallen gebruik gemaakt moet worden van onze advocatenpoule om waarnodig juridische stappen te ondernemen.

ADRESSEN IN NEDERLAND WAAR HET EVALUATIE FORMULIER 100%-CONTROLE SHIPHOL TE VERKRIJGEN IS:

1. WWW.ADBHAARLEM.NL

2. WWW.LBR.NL

3. RADIO VAHON
NEWTONSTRAAT 25
2562 KC DEN HAAG
TEL: 070-3652247

ADRESSEN IN SURINAME WAAR HET EVALUATIEFORMULIER 100%-CONTROLE SHIPHOL REEDS LIGGEN:

1. Theater UNIQUE
F. Derbystraat 23-25
Paramaribo
T.: 471006
F.: 421930
E.: theaterunique@sr.net

2. Grand Café Lindeboom (voormalig Don Julio)
Wilhelminastraat 8
Paramaribo
T.: 477504/499646/426150
E.: lindeboom28@sr.net

3. Belangenvereniging Surinaamse Nederlanders (Be-SuriNed)
Indra Gandhiweg 821
Wanica
T.: 08718871
E.: ansnanhekhan@yahoo.com