Toekomst antiracisme- en intercultureel onderwijs in Nederland

Scholen zijn nogal huiverig voor antiracisme- en intercultureel onderwijs vanwege de angst voor het oprakelen van potentiële problemen tussen leerlingen onderling. Voorbeelden zijn: het moeilijk vinden om 11 september 2001 en de nasleep ervan te bespreken en discussies hierover tussen leerlingen van verschillende groepen in goede banen te leiden; hoofddoeken en gezichtsbedekkende chador leiden tot discussies en ad hoc maatregelen; spreken van eigen talen door jongeren leidt tot problemen; het moeilijk bespreekbaar zijn onder jongeren van homoseksualiteit wordt gerelateerd aan de etnische en religieuze achtergrond van leerlingen.

In gesprekken met scholen merk ik dat ze, bewust of onbewust, kiezen voor verschillende strategieën voor het omgaan met deze dilemma's. Enerzijds zien we dat scholen het bespreken of aankaarten van problemen achterwege laten of uitstellen omdat het 'moeilijk' is. Anderzijds lijken scholen er nogal eens voor te kiezen om eenzijdig van bovenaf maatregelen op te leggen, soms zonder te kijken of die maatregelen wel uitvoerbaar zijn en zonder beleid omgaan met de te verwachte weerstand.

Niet aan de orde stellen

In een begeleidingsgesprek met een docent maatschappijleer van een ROC in het kader van het School Zonder Racisme - project, verneem ik dat het project rond 4 en 5 mei, wat vele jaren naar tevredenheid van docenten en leerlingen werd georganiseerd, niet meer wordt uitgevoerd. De reden is dat de docent het niet meer aandurft omdat het bespreken van de Tweede Wereldoorlog en de Sjoa vele negatieve reacties en anti-joodse opmerkingen oproept. Net zoals dat het bespreekbaar maken van het Palestijns - Israëlische conflict of de oorlog in Irak ervoor zorgt dat groepen jongeren zich hiermee identificeren. De ROC leerkracht vindt het lastig om de goede balans te vinden en weet niet goed om te gaan met de opmerkingen die leerlingen maken. Hij kiest ervoor het project voorlopig niet meer uit te voeren.

Ik denk dat een school wel het gesprek aan moet gaan over zaken die bij leerlingen en/of het personeel spelen. Door het vermijden van discussies lopen de schoolleiding en het personeel het gevaar dat zij hun eigen gezag ondermijnen en het contact met leerlingen verliezen. Meningsverschillen mogen bestaan, en moeten niet als bedreigend ervaren worden. Ze bieden juist ook een kans om aan wederzijds respect en goede omgangsvormen te werken. Bij onderlinge problemen geven gesprekken met leerlingen de mogelijkheid hen medeverantwoordelijk te maken en wellicht nieuwe oplossingen of voor meerdere partijen aanvaardbare compromissen te vinden. Een belangrijke voorwaarde is dat docenten en leerlingen een gemeenschappelijke taal ontwikkelen. Welke woorden en termen gebruiken we en hoe identificeren we onszelf? Moeilijk bespreekbare thema's krijgen dan geen mythische proporties en niet elke gebeurtenis leidt tot een schrikreactie.

Om het onderwijs bij te staan in deze taak, beheert het LBR samen met de sectorcontactpersonen Interculturaliseren (PO, VO en de BVE-sector), de website tijm.nl. Deze site op het gebied van didactiek, methodiek, verdieping, achtergrond, begeleiding en training wordt warm aanbevolen. Op de site staan met naam en toenaam een groot aantal deskundigen op het gebied van interculturaliseren vermeld om docenten te helpen met het bespreekbaar maken van moeilijke thema's. Zoals afgelopen jaar, toen vanuit diverse invalshoeken is geprobeerd om handreikingen te geven om de problematiek rond Israël en Palestina bespreekbaar te maken in onderwijssituaties.

Van bovenaf opleggen

De laatste maanden is er binnen het onderwijsveld de nodige beroering geweest. Het ROC Amsterdam verscheen in alle media omdat het besloten had meisjes die een chador droegen de toegang tot de school te ontzeggen. In Landgraaf werden leerlingen van een middelbare school naar huis gestuurd om zich om te kleden als zij op school verschenen in kleding van het merk Lonsdale. Ook scholen in Middelburg stelden een dergelijk verbod in. Een scholengemeenschap in Uithoorn haalde de kranten met het feit dat zij, van de rechter, een jongen na schorsing weer toe moesten laten. De leerling maakt deel uit van een groep van acht personen met gemillimeterd haar dat gekleed gaat in Lonsdale truien en zwarte legerschoenen. In januari van dit jaar ontstond een vechtpartij op school tussen deze groep en enkele allochtone jongeren, met veel onrust tot gevolg. De school eiste vervolgens dat de jongen een convenant tekende, waarin hij o.a. beloofde geen provocerende kleding te dragen en respectvol en zonder discriminatie met ieder ander om te gaan. Zijn vader vocht die maatregel aan. De rechter stelde de school in het gelijk dat er kledingvoorschriften gesteld konden worden maar vond het convenant onrechtmatig.

Natuurlijk mag en moet de schoolleiding maatregelen nemen die zij nodig vindt. Alleen het eenzijdig invoeren van maatregelen kan weerstand oproepen en ten koste gaan van het verkrijgen van draagvlak voor maatregelen. Met name wanneer het gaat om moeilijk te controleren regels, is dit een probleem. Het vrij plotseling, van bovenaf opleggen van maatregelen komt op mij soms over als een verkeerde vorm van flinkheid. In plaats van de discussie aan te gaan wordt gekozen voor het vermijden van het bespreken van zaken.

Handelingsperspectief binnen het onderwijs

Hoe vullen we het voorbereiden op de multiculturele samenleving op scholen in?
De onderwijsinspectie schrijft in het onderwijsverslag 2000 dat veel scholen in het basis- en voortgezet onderwijs er nog onvoldoende in slagen om passend onderwijs, afgestemd op de verschillen tussen leerlingen, te geven.
Interculturalisatie van het onderwijs wordt door de diverse kamerleden eveneens als een belangrijke zaak gezien. Verschillende kamerleden spraken onlangs hun zorg uit over het feit dat slechts een derde van de scholen structureel aandacht besteedt aan antiracisme- en intercultureel onderwijs en zij dienden moties in betreffende het ontwikkelen van een antiracisme- en intercultureel onderwijsprogramma. Het doel hiervan was het vergroten van het inzicht in de achtergronden van de verschillende bevolkingsgroepen in ons land en het verbeteren van het omgaan met die verschillen.

De formulering van de wettekst (leerlingen voorbereiden op de multiculturele samenleving) is niet omgezet in voor het onderwijs concrete eindtermen (procesdoelen). Ik vraag me af welke activiteiten men in alle redelijkheid mag verwachten. Sinds de jaren tachtig hebben antiracisme- en intercultureel onderwijs een ontwikkeling doorgemaakt. Aanvankelijk was het weinig meer dan een verzameling van losse, incidentele en folkloristische projecten over wonen, eten en geloven. Geleidelijk zou de aandacht voor de kennisdoelen en de leerinhouden van antiracisme- en intercultureel onderwijs specifieker moeten worden. Scholen zouden zich af moeten vragen of het leerstofaanbod wel recht doet aan het multiculturele karakter van de samenleving. Biedt de leerstofinhoud wel voldoende identificatiemogelijkheden voor de verschillende etnische groepen in de samenleving? Wordt de samenleving in de leerstofinhoud wat waarden en normen betreft wel beschreven als een pluriforme samenleving? Wordt er positieve aandacht besteed aan sociale relaties tussen mensen met verschillende etnische en culturele achtergronden? Hoe wordt er in de leerstof omgegaan met maatschappelijke verschijnselen zoals vooroordelen, beeldvorming, discriminatie en racisme en het omgaan met verschillen?

Terwijl scholen bij uitstek organisaties zijn die qua deelnemers een afspiegeling zijn van onze multiculturele samenleving en het mij noodzakelijk lijkt dat docenten qua houding en handelen aansluiting vinden op deze veelheid en rijkheid aan culturele achtergronden, neemt de overheid steeds minder verantwoordelijkheid en wordt interculturaliseren overgelaten aan de waan van de dag. De afgelopen jaren verschijnen er steeds minder antiracisme- en interculturele leer- en hulpmiddelen voor het onderwijs.

Daarom pleit ik voor een kwaliteitsimpuls voor het onderwijs. Deze bestaat uit interculturele kwaliteitsnormen en -waarden waarin aspecten zoals het aanleren van antiracistische vaardigheden, het analyseren van leermiddelen en adviseren betreffende interculturalisatie in het onderwijs op vorm en inhoud, een grote rol spelen. Aandacht voor interculturaliseren in het schoolklimaat, onderwijsinhoud, onderwijsstijl, managementstijl en beleid, zal leiden tot onderwijs waarin een ieder zich kan herkennen en gerespecteerd voelt.

Drs. A. de Ruiter was beleidsadviseur Onderwijs / coördinator Wereldschool en School Zonder Racisme bij Art.1