Cultuur – wat is dat eigenlijk?

De meeste mensen weten wel ongeveer wat er met het begrip cultuur bedoeld wordt. Het gebruik van het begrip kan echter leiden tot generaliseringen en simplificaties die het begrip van ‘de ander’ bemoeilijken of zelfs tegengaan. Dit kan duidelijk gemaakt worden aan de hand van de volgende omschrijving van cultuur: een “relatief samenhangend geheel van praktijken en instituties dat de belichaming is van particuliere normen en waarden van een bepaalde sociale groep”.

Veranderlijk en diffuus
Praktijken, instituties, normen en waarden komen niet zomaar uit de lucht vallen. Ze worden door mensen gemaakt, veranderd, en van generatie op generatie doorgegeven. Dat wil niet zeggen dat mensen totaal onafhankelijk zijn van alle cultuurelementen in hun sociale omgeving. Anderzijds is een cultuur geen monolithisch blok en zeker niet onveranderlijk.
Het is daarom problematisch om te spreken van ‘een’ cultuur, of van ‘de’ christelijke of ‘de’ islamitische cultuur. In elke sociale groep bestaan cultuurelementen die door de meerderheid gedeeld worden, maar ook cultuurelementen die specifiek zijn voor kleinere subgroepen die daarmee van de rest verschillen.
Omdat cultuurelementen door mensen gemaakt en geïnterpreteerd worden, bestaan er subculturen binnen elke cultuur, en subculturen binnen elke subcultuur. Het is dus niet zo dat een vrouwelijke moslim die geen hoofddoekje draagt niet behoort tot ‘de’ islamitische cultuur. Deze vrouw draagt zelf bij aan het bestendigen of juist veranderen van bepaalde cultuurelementen, en daarmee van het “relatief samenhangende geheel” dat uit deze elementen bestaat.
Hoe meer individuen, hoe meer variatie in cultuurelementen, en hoe minder samenhang tussen deze elementen. In andere woorden: hoe groter de sociale groep is waaraan wordt gerefereerd, hoe minder cultuurelementen door de mensen in deze groep gedeeld worden, en hoe meer de politieke en sociaal-economische situaties van die mensen verschillen.
Wanneer men probeert gedrag met behulp van cultuur te verklaren, wordt dat dus problematischer naarmate de groep waarover men het heeft groter is. Het is bijvoorbeeld in de meeste gevallen onmogelijk om het gedrag van een christen of moslim te verklaren met een beschrijving van ‘de’ christelijke of ‘de’ islamitische cultuur. De rol van bepaalde cultuurelementen, waaronder kenmerken van een religie, is per groep en zelfs per persoon verschillend, en bovendien afhankelijk van de sociaal-economische en politieke situatie waarin men zich bevindt.

Etniciteit
Mensen met een vergelijkbare afkomst delen vaak een aantal gemakkelijk herkenbare cultuurelementen – bijvoorbeeld kledingstijl of eetgewoonten. Cultuur wordt dan ook vaak impliciet en soms zelfs expliciet gelijk gesteld aan etniciteit. Ten onrechte: etnische groepen worden niet in eerste instantie bepaald door culturele (of taalkundige) homogeniteit, maar door het trekken van een sociale grens door de groep zelf en door anderen. Die grens hoeft zeker niet het bestaan van grote culturele verschillen te markeren. Vaak zijn culturele verschillen binnen een etnische groep sterker dan de verschillen tussen leden van de ene etnische groep en de leden van een andere etnische groep.
De grenzen van een etnische groep zijn vaak relatief duidelijk, waarbij voor de leden van die groep een gedeelde afkomst in het algemeen centraal staat. Een ‘culturele grens’ is veel minder gemakkelijk te trekken: het culturele verschil tussen groepen mensen is altijd gradueel, waarbij sommige cultuurelementen duidelijk verschillen terwijl andere elementen juist sterk overeenkomen.
Een etnische (of nationale) groep kan proberen zijn identiteit te versterken door de nadruk te leggen op culturele verschillen met andere etnische groepen, en culturele overeenkomsten te bagatelliseren.

Gedrag
Wanneer men stelt dat iemand tot een bepaalde cultuur behoort, moet men zich dus terdege afvragen op welke argumenten die stelling wordt gebaseerd. Zeker wanneer men probeert om gedrag te verklaren, zoals gebeurt in een rechtszaak, moet men beseffen dat een analyse van een culturele achtergrond verwarrend kan werken en de aandacht kan afleiden van andere, meer wezenlijke motieven.
Het is gemakkelijk om aan te nemen dat het schoolverzuim van bepaalde groepen meisjes samenhangt met de cultuur van de ouders waarin het niet nodig gevonden zou worden dat meisjes een opleiding volgen. Maar vaak blijkt na onderzoek dat de oorzaak van het gedrag niet te maken heeft met specifieke cultuurelementen, en nauwelijks of niet verschilt van dat van andere groepen.
Zo kan het schoolverzuim bij meisjes van Marokkaanse afkomst en bij meisjes van Nederlandse afkomst te maken hebben met dezelfde problemen op school, of met een fase in de puberteit, waarin zowel Nederlandse als Marokkaanse meisjes zich verzetten tegen de autoriteit van ouders en leraren.
Sommige cultureel antropologen vragen zich af of het begrip cultuur überhaupt nog wel bruikbaar is. In de praktijk is het in ieder geval zaak om te zorgen dat de aandacht voor culturele verschillen de gevoeligheid voor menselijke overeenkomsten niet overstemt.

Drs. I. Boog, redacteur van Zebra Magazine.