Cultuur kan crimineel gedrag meestal niet verklaren

Persoonlijke omstandigheden

“Nee, eerwraak en meisjesbesnijdenis moeten niet apart in het wetboek worden opgenomen,” meent Jolande uit Beijerse. Uit Beijerse is rechter en docente strafrecht aan de Erasmus universiteit in Rotterdam. In de rechtszaal heeft ze met allerlei culturele aspecten te maken, maar “het strafrecht is zo ingericht dat daar alle ruimte voor is”. “Eerwraak is moord onder specifieke omstandigheden. Meisjesbesnijdenis kan al worden vervolgd, want het is een vorm van mishandeling. De rechter kan rekening houden met de persoonlijke omstandigheden van een verdachte, en daaronder valt de culturele achtergrond.”
Dilia van der Heem, officier van justitie in Rotterdam, sluit zich daarbij aan. “Wanneer persoonlijke omstandigheden – en dus ook een specifiek cultureel aspect aan het delict – een relevante rol zouden kunnen spelen, dan vraag je een reclasseringsrapport aan. De officier van justitie of de advocaat kunnen bovendien een deskundige inschakelen wanneer bepaalde aspecten van het delict of de persoonlijke omstandigheden van een verdachte nader moeten worden onderzocht. Zo zou bijvoorbeeld een cultureel antropoloog de rechter kunnen informeren over culturele aspecten die in de zaak voor verwarring zouden kunnen zorgen.”
“Een nadruk op een specifieke culturele achtergrond kan de zaak ook vertroebelen,” meent advocate Audrey Naarden. Naarden verdedigde onlangs Murat D., de scholier die zijn conrector neerschoot. “Mensen die een vergelijkbare culturele achtergrond hebben, kunnen zeer verschillende persoonlijke omstandigheden hebben die mogelijk veel relevanter zijn voor het delict. Cultuur is niet homogeen. Je moet zo min mogelijk generaliserende begrippen gebruiken, want in het strafrecht is individueel maatwerk nodig.”

Wij/zij gevoel

Mensen die zeggen dat het rechtssysteem aangepast moet worden vanwege de toename van culturele diversiteit in Nederland, doen de mogelijkheden van het strafrecht tekort, vindt Van der Heem. “Op die manier spelen sommigen op een verkeerde manier in op gevoelens van onveiligheid in de samenleving. Wanneer je in het strafproces individuen op basis van vermoede groepskenmerken op een verschillende manier behandelt, creëer je een wij/zij-gevoel in de samenleving, waarmee negatieve spanningen alleen maar groter worden.”

Onfrisse discussies

Bovendien bestaat het gevaar dat een cultureel aspect stereotyperend gaat werken, waarschuwt Naarden. “Je krijgt al snel de meest onfrisse discussies, bijvoorbeeld over de niet te beantwoorden vraag in welke mate iemand is verwesterd. Je ziet het ook buiten de rechtszaal. Als er iets misgaat met een allochtoon wordt vaak gezocht naar een verklaring in de cultuur, terwijl de situatie in negen van de tien gevallen te verklaren is vanuit de specifieke persoonlijke omstandigheden.”
Uit Beijerse: “Om onfrisse en verwarrende discussies te vermijden moet je in de rechtspraak zoveel mogelijk streven naar neutrale en concrete omschrijvingen. In de Nederlandse rechtspraak worden gedragingen omschreven. Wanneer een culturele analyse en niet een analyse van gedrag als uitgangspunt wordt gebruikt, kan dat de aandacht afleiden van waar het werkelijk om gaat. Moord is in het wetboek duidelijk omschreven. De inhoud van begrippen als eerwraak is vaak weinig eenduidig en concreet, en bovendien zo sterk van interpretatie afhankelijk en aan verandering onderhevig, dat het alleen maar verwarring oplevert wanneer ze in het wetboek worden opgenomen. Zo staat in het Nederlandse wetboek nog steeds een zeer vrouwonvriendelijk artikel over schaking, dat nu niet meer bruikbaar is in ontvoeringszaken. Rechtsbegrippen moeten open en zo concreet mogelijk blijven om ruimte te bieden aan ontwikkelingen in de samenleving. Eerwraak kan gewoon vervolgd worden als moord, waarbij de rechter rekening kan houden met specifieke persoonlijke omstandigheden.”

Drs. I. Boog is redacteur van Zebra Magazine.