Bestrijden van racisme en discriminatie op school

In het Nationaal Actieplan tegen Racisme uit december 2003 wordt benadrukt dat het onderwijs een belangrijke rol heeft bij het bestrijden van racisme. Scholen kunnen bijdragen aan bewustwording door middel van kennisoverdracht en verhoogde waakzaamheid.

Scholen moeten daarbij ondersteund worden. Het LBR en enkele andere organisaties, zoals de Anne Frank Stichting en de Stichting Vredeseducatie, ontwikkelen lesmateriaal. Zo is onlangs de website Dutchkids (www.dutchkids.nl - zie kader) geopend. Deze organisaties zetten hun expertise ook in bij het adviseren van docenten en het organiseren van projecten.

Kennisoverdracht

Voor alle leeftijdsgroepen is materiaal over racisme en discriminatie beschikbaar. Het is niet zo dat deze onderwerpen nog ver van jonge kinderen af staan en daarom nog niet besproken hoeven te worden. Kinderen zijn zich al heel jong bewust van onderlinge verschillen en overeenkomsten en ervaren vaak aan den lijve wat het betekent om afgewezen of uitgescholden te worden op grond van uiterlijk of huidskleur.

In veel antiracismemateriaal voor jonge kinderen, zoals ‘Dit ben ik’ van de Anne Frank Stichting (zie kader) wordt stilgestaan bij verschillen en overeenkomsten tussen individuele kinderen. Hierbij wordt meestal de eigen persoon centraal gesteld, elk mens is uniek. Tegelijkertijd leiden de verschillen en overeenkomsten ertoe dat we ons bij een bepaalde groep voelen horen of door anderen tot een bepaalde groep gerekend worden. Ook kinderen zijn zich hier al van bewust.

In het materiaal is ook veel aandacht voor waarneming. In hoeverre wordt datgene wat je denkt te zien beïnvloed door je eigen verwachtingen? Bijvoorbeeld in ‘Ik ben anders heel gewoon’ (zie kader) wordt met speelse visuele oefeningen duidelijk gemaakt welke rol de eigen verwachtingen spelen bij de waarneming. Vervolgens wordt er een link gelegd naar de rol die vooroordelen kunnen spelen wanneer wij naar andere mensen kijken.

Er wordt vaak ingegaan op herkenbare thema’s als pesten en uitsluiten. Bij de wat oudere kinderen kunnen verbanden worden gelegd tussen de groepsprocessen die zij om zich heen kunnen zien en vergelijkbare processen op grotere schaal, zowel in het verleden als in het heden. In het voortgezet onderwijs kan hier nog verder op ingegaan worden en kunnen actuele onderwerpen op dit gebied in de klas besproken worden. Het is belangrijk om leerlingen hierbij te stimuleren hun eigen mening te vormen. Een dvd als ‘Grensgevallen, waar sta jij?’ (zie kader) leent zich hier prima voor.

Valkuilen

In de loop der jaren is er door verschillende onderzoekers gewezen op een aantal valkuilen in het antiracisme-onderwijs. Zo vond Gillborn dat er in bepaalde Britse programma’s een tegenstelling gesuggereerd wordt tussen blank en potentieel racistisch versus zwart en antiracistisch. Deze tegenstelling doet weinig recht aan de diversiteit en de complexiteit van het probleem. In het huidige Nederlandse materiaal is deze tegenstelling overigens niet aanwezig.

In het onderwijs wordt veel aandacht besteed aan kennis over verschillende culturen. Hierbij wordt volgens Aleena Oberthur meestal de nadruk gelegd op de ‘andere’ cultuur en wordt de Nederlandse cultuur buiten beschouwing gelaten. Deze wordt als vanzelfsprekend ervaren of als zeer divers en moeilijk te omschrijven. Dat geldt natuurlijk evenzeer voor veel andere culturen, maar dat wordt vaak over het hoofd gezien.

Het beeld dat van verschillende culturen geschetst wordt, is veelal te statisch en er is relatief weinig aandacht voor de diversiteit binnen een cultuur. Juist door de diversiteit binnen een cultuur te benadrukken worden de ogenschijnlijke grenzen tussen de verschillende culturen meer diffuus. Ook is er dan meer oog voor overeenkomsten tussen verschillende culturen en voor de identiteit van de persoon die een eigen verhouding heeft met zijn of haar culturele omgeving.

Veel belangrijker dan kennis over culturen is inzicht in de structuren en mechanismen in onze samenleving die leiden tot vooroordelen, discriminatie en racisme en deze in stand houden. Verschillen tussen groepen binnen de samenleving zijn niet alleen te herleiden tot verschillen in culturele achtergrond, maar ook in sociaal-economische posities, die mede het gevolg kunnen zijn van discriminatie en racisme. Sociale tegenstellingen kunnen hardnekkig zijn en dit kan mensen belemmeren bij hun individuele ontplooiing en de kansen die zij krijgen.

Leerlingen krijgen inzicht in deze belemmeringen wanneer ze zich bewust worden van de eigen positie in de maatschappij en de voor- en nadelen die hiermee gepaard gaan. Mechanismen als discriminatie en racisme dienen in deze context bekeken te worden.

Kennis overbrengen is een wezenlijk aspect van het onderwijs. Het gaat daarbij niet alleen om kennis óver racisme en discriminatie maar ook om de mogelijke aanwezigheid van stereotypen en vooroordelen in het lesmateriaal dat doorgaans gebruikt wordt. Stichting Parel heeft in de uitgave ‘Kieskleurig’, een handleiding voor intercultureel lesmateriaal, een checklist opgenomen waarmee docenten het lesmateriaal daarop kunnen screenen.

Waakzaamheid

Ook waakzaamheid is belangrijk om racisme op school te bestrijden. Waakzaamheid betekent ten eerste: reageren! Het is essentieel dat docenten reageren op racistische en discriminerende opmerkingen in de klas. Uiteraard heeft iedereen zijn eigen manier om dit te doen. Reageren is belangrijk omdat een leerkracht op deze manier niet alleen grenzen aangeeft maar ook een norm stelt, die als voorbeeld kan dienen voor de leerlingen.

Het voorkomen van racisme en discriminatie moet een vanzelfsprekend onderdeel zijn van het reguliere veiligheidsbeleid op school. Hierbij is het belangrijk dat er duidelijke afspraken en regels zijn en dat leerlingen zich ook kunnen herkennen in deze afspraken en regels. Het is daarom goed om leerlingen zelf te betrekken bij het opstellen van deze regels. Een uitgangspunt hierbij kan zijn: hoe wil jij zelf dat anderen jou behandelen? Vaak werkt dit als een goede opstap om regels op te stellen voor de omgang met elkaar.

Van intercultureel onderwijs naar actief burgerschap
Scholen zijn wettelijk verplicht om leerlingen voor te bereiden op de multiculturele samenleving. Om scholen te ondersteunen bij het vormgeven hiervan is in 1994 de projectgroep Intercultureel Onderwijs gestart. Het tegengaan van vooroordelen, discriminatie en racisme is één van de doelstellingen van het ICO.

Het ICO heeft in de afgelopen decennia een ontwikkeling doorgemaakt waarbij de aandacht verschoof van aparte projecten naar een vanzelfsprekende grondtoon en vertaling in alle onderwijsactiviteiten. Althans, in theorie. In de praktijk blijken veel scholen het nog lastig te vinden om de dagelijkse onderwijspraktijk te interculturaliseren.

In de toekomst zal het bestrijden van racisme op scholen vooral vorm krijgen binnen het kader van nieuwe begrippen als actief burgerschap en sociale cohesie. In de herziene kerndoelen voor het basisonderwijs wordt gewezen op het belang van het besteden van aandacht aan respect en tolerantie als verschijningsvormen van belangrijke waarden en normen in de Nederlandse samenleving. Ook volgens de nieuwe koers voor het voortgezet onderwijs moet de integratie bevorderd worden door aandacht te besteden aan burgerschap en respect voor elkaar.

De nieuwe invalshoek, actief burgerschap, biedt de mogelijkheid om ook in het antiracisme-onderwijs meer nadruk te leggen op de vorming van de eigen identiteit en het verkrijgen van inzicht in de samenleving en de eigen positie hierbinnen. Daarnaast blijft interculturaliseren van het onderwijs essentieel om leerlingen goed voor te kunnen bereiden op de multiculturele samenleving. Ook kunnen de ervaringen die opgedaan zijn bij het invoeren van ICO zeer goed gebruikt worden bij het vormgeven van integratie en burgerschap in het onderwijs.

Aanbevelingen voor de toekomst

Eén van de redenen waarom ICO niet overal op dezelfde manier van de grond gekomen is, is dat er weinig concrete eisen geformuleerd werden waaraan scholen in dit opzicht moesten voldoen. Er is mede daarom ook weinig controle geweest op de mate waarin en de manier waarop scholen vorm gaven aan ICO.

Bij het vormgeven van actief burgerschap en sociale integratie is het belangrijk om scholen duidelijkheid te bieden omtrent de eisen waaraan zij moeten voldoen. Hoopgevend hierbij is dat de Onderwijsinspectie zich voorgenomen heeft om te onderzoeken hoe zij deze onderwerpen kunnen betrekken bij hun periodieke onderzoeken op de scholen.

Het bestrijden van discriminatie moet een duidelijke plaats krijgen binnen het kader van actief burgerschap en sociale integratie. Ook zouden bijvoorbeeld leerlingen in het beroepsonderwijs aangesproken moeten worden op specifieke beroepskwalificaties met betrekking tot multi-etnisch samenleven en discriminatie.

Daarnaast is er extra aandacht nodig voor de toepassing van lesmateriaal. Uit onderzoek is gebleken dat er een kloof bestaat tussen de visie op intercultureel leren van docenten en die van de samenstellers van intercultureel lesmateriaal. Hierdoor wordt het ontwikkelde materiaal niet altijd op de manier gebruikt zoals het bedoeld is. Om die kloof te dichten zou er meer gebruikersonderzoek gedaan moeten worden zodat ontwikkelaars een goed beeld krijgen van de situatie op school. Ook moet meer concreet gemaakt worden hoe het materiaal op school te gebruiken is en wat de uitgangspunten van het materiaal zijn.

Het antiracisme-onderwijs staat hiermee voor een aantal uitdagingen. De huidige nadruk op actief burgerschap biedt nieuwe en interessante perspectieven. Beleidsmakers, materiaalontwikkelaars en scholen hebben elkaars expertise nodig om racisme en discriminatie in en om de school te bestrijden. Opdat alle leerlingen kunnen bijdragen aan een samenleving waarin iedereen zich welkom en gerespecteerd voelt.

Drs. M. Möhle is beleidsadviseur onderwijs bij het LBR.

Tips

Zoekboek, de multiculturele samenleving voor vmbo, havo & vwo
Een brochure gemaakt door Parel en het LBR waarin op een overzichtelijke manier materialen worden gepresenteerd die scholen kunnen gebruiken bij het behandelen van thema’s binnen het eindexamenonderwerp “de multiculturele samenleving”.

Kieskleurig, handleiding intercultureel lesmateriaal
Parel is een landelijk adviescentrum dat scholen adviseert bij het afstemmen van leermiddelen op de multiculturele samenleving. In KiesKleurig wordt inzicht gegeven in de manier waarop scholen ervoor kunnen zorgen dat de lesinhoud een intercultureel karakter krijgt. Ook is er een checklist opgenomen.

Ik ben anders heel gewoon
Uitgebreid lespakket ontwikkeld door het Schooladviescentrum Utrecht voor het behandelen van racisme en discriminatie in alle groepen van het basisonderwijs. De activiteiten zijn gerangschikt naar kennisaspect, houdingsaspect en handelingsaspect.

Nou en?!, So What?! En Dutchkids
Het LBR heeft brochures en een website ontwikkeld waarin thema’s als vooroordelen, discriminatie en racisme op een toegankelijke manier worden besproken. De brochures Nou en?! en So What?! Zijn te bestellen bij het LBR, Dutchkids is te bezoeken op www.dutchkids.nl.

Dit ben ik
‘Dit ben ik’ is een uitgebreid lespakket ontwikkeld door de Anne Frank Stichting voor de onderbouw van de basisschool. Kinderen met verschillende etnische achtergronden laten iets zien uit hun alledaagse leven in Nederland, zonder dat de nadruk komt te liggen op hun etniciteit. Door de gewoonheid van de onderwerpen kunnen alle kinderen meepraten en meebeleven.

Grensgevallen, waar sta jij?
Lespakket uitgegeven door de Anne Frank Stichting met dvd en cd-rom over het conflict tussen de twee grondrechten vrijheid van meningsuiting en het recht om beschermd te worden tegen discriminatie. Aan de hand van korte filmpjes wordt aan leerlingen hun mening gevraagd.

Ik ben ik en jij bent jij
In dit methodiek- en praktijkboek voor de kinderopvang beschrijft Anke van Keulen het programma "Opvoeden zonder vooroordelen". Kern van het project is dat kinderen diversiteit in afkomst, sekse, handicap, leefvormen en opvoedingsstijlen leren waarderen, waardoor ze kunnen omgaan met vooroordelen, discriminatie en pesten. De publicatie bevat oefeningen voor beroepskrachten en activiteiten voor kinderen.

Training ‘Reageren op discriminerend en racistisch gedrag’
Het is niet makkelijk en vereist lef om te reageren op discriminerende opmerkingen, bijvoorbeeld op school. Het LBR biedt trainingen aan waarin deelnemers kunnen leren adequaat op te treden bij racistische opmerkingen. Er wordt stilgestaan bij en geoefend met praktijkvoorbeelden en er wordt nagegaan welke mogelijkheden er zijn, wat effectief is en wat past bij de situatie en bij de deelnemer zelf. Meer informatie op de website www.lbr.nl onder Trainingen en Cursussen.