Een wijzend vingertje is niet genoeg

Van oudsher draagt het stafbureau van Art.1 (en zijn voorloper het LBR) zijn steentje bij aan de opleiding van medewerkers van de verschillende antidiscriminatiebureaus (ADB’s) in het land. Medewerkers van veel ADB’s worden door Art.1 geschoold in belangrijke wetgeving en de behandeling van klachten. De wettelijke kaders vormen het uitgangspunt bij de klachtbehandeling. Centraal staat steeds de vraag mag iets of is er mogelijk sprake van discriminatie of verboden ongelijke behandeling.

Medewerkers van het juridische team van Art.1 brengen hun kennis niet alleen over op ADB-medewerkers, maar ook op anderen zoals studenten in het hbo of universitair onderwijs, vakbondsleden, werkgevers en docenten.

Discriminatie is echter meer dan wetteksten en de vraag of iets wel of niet mag, hoe groot het belang van het antwoord soms ook is. Dat was ook het belangrijkste motief achter de fusie tussen het (oude) LBR (een juridische instelling), het ARIC (op informatie, voorlichting en documentatie gericht) en het ADO (gespecialiseerd in de rol van de media). De knowhow werd gebundeld, waardoor ook nieuwe methodieken ontwikkeld konden worden. Zoals het LBR het verwoordde:

‘De dialoog bevorderen en tegenstellingen overbruggen. Oplossingen vinden en die realiseren. Ook wanneer vooroordelen, meningsverschillen en onbegrip dat moeilijk maken. Daar wil het LBR, landelijk expertisecentrum op het gebied van de bestrijding van rassendiscriminatie, aan meewerken. Met een luisterend oor en ruimte voor vragen, twijfels en uitwisseling van meningen. Zonder wijzend vingertje en met humor, als het even kan.’

Natuurlijk is een wijzend vingertje soms nodig, maar als enig middel is het niet effectief. Je kunt personeelsfunctionarissen scholen in het antidiscriminatierecht in relatie tot het arbeidsrecht, maar als zij zich laten leiden door vooroordelen bij de aanname van nieuw personeel, draag je nauwelijks bij aan het bevorderen van de arbeidsparticipatie van etnische groepen. Je kunt jongerenwerkers die met zogenaamde Lonsdale-jongeren werken precies uit de doeken doen welke uitingen in Nederland wel en niet zijn toegestaan, maar je kunt ook met hen op zoek gaan naar wat jongeren beweegt en hen leren het gesprek met die jongeren aan te gaan.

De nieuwe inzichten hebben ertoe geleid dat het aanbod van het LBR (nu Art.1) de laatste jaren sterk is uitgebreid. Naast de juridische cursussen zijn er nu cursussen en trainingen met betrekking tot onderwerpen als interculturele communicatie, diversiteit, gedragscodes, basisbegrippen, beeldvorming en reageren op discriminerende opmerkingen.

De doelgroepen die Art.1 zijn ook divers. De ene keer werkt een medewerker een aantal avonden met actieve leden van een bewonersorganisatie rond thema’s als migratie en beeldvorming. Een andere keer wordt met hulpverleners gewerkt aan interculturele communicatie.

Medewerkers bezoeken regelmatig scholen, waarbij dan eens met leerlingen aandacht wordt besteed aan intolerantie en een andere keer met docenten rechtsextremisme onder jongeren wordt behandeld. Media en beeldvorming is het thema van de jaarlijkse workshops binnen een journalistenopleiding die de expert van Art.1 verzorgt.

Ook (potentiële) slachtoffers van discriminatie worden bereikt. Specifiek op het terrein van de arbeidsmarkt zijn weerbaarheids-trainingen ontwikkeld, waarbinnen deelnemers niet alleen leren wat hun rechten zijn, maar ook leren zich op verschillende manieren te weer te stellen tegen discriminatie en ongewenst gedrag.

In het aanbod van Art.1 staat maatwerk centraal. Belangrijk is niet alleen een goede didactische afstemming op de groep, maar ook de ervaringen van de deelnemers. Deelnemers moeten zich enerzijds kunnen herkennen in de materie en de gegeven voorbeelden en moeten anderzijds ook op maat gesneden handreikingen krijgen voor de aanpak van discriminatie.

Reageren op racistische en discriminerende uitlatingen

De training ‘reageren op racistische en discriminerende uitlatingen’ is een van de bekendste trainingen van het Art.1. In deze training worden met behulp van een acteur gesprekssituaties geoefend.

Voor veel mensen is het moeilijk om te reageren op racistische uitlatingen. Niet alleen omdat men soms niet weet hoe te reageren, maar veel vaker nog omdat men achteraf ontevreden is over de eigen reactie. De eigen reactie heeft niet geleid tot het effect dat men voor ogen had.

Nog veel te vaak denken mensen dat racistische uitlatingen zijn tegen te gaan middels argumenten. Men verliest daarbij uit het oog dat dergelijke uitlatingen doorgaans sterk gekoppeld zijn aan emoties. Emoties die voortkomen uit negatieve beeldvorming, slechte ervaringen of ervaren onrecht.

In de training leren mensen hoe ze situaties moeten inschatten. Iemand die een slechte grap maakt publiekelijk kwalificeren als een racist is buitenproportioneel en doet de betrokkene geen recht. Een baliemedewerker heeft doorgaans geen tijd om minutenlang met een cliënt in gesprek te gaan, dus heeft niets aan een ‘dialoogmodel’.

Nog belangrijker is dat men goed weet wat men zelf wil. Wil je iemand op andere gedachten brengen, overtuigen van zijn of haar ongelijk, of gewoon dat iemand dat soort opmerkingen voor zich houdt? Als inhoud, omstandigheden en doel duidelijk zijn, kan op zoek gegaan worden naar de juiste methodiek.

De deelnemers leren spelenderwijs om de effecten van hun reactie te zien. Met de acteur als een soort van spiegel en een LBR trainer die handreikingen doet. Deelnemers leren wat de gevolgen zijn van hun reactie en houding en krijgen methodieken aangereikt om in de toekomst beter om te gaan met lastige situaties. Doel en reactie worden op elkaar afgestemd om in de toekomst beter beslagen ten ijs te komen en de koudwatervrees te overwinnen.

G. Grubben was beleidsmedewerker bij Art.1