Kies je eigen huis

Op de website van Woningstichting WVA zijn de passages die in de media een storm veroorzaakten nog te lezen: "Vaak blijken bewoners met eenzelfde allochtone achtergrond, bijvoorbeeld Turks, Marokkaans, Surinaams of Antilliaans, het aantrekkelijk te vinden bij elkaar in de buurt te wonen". De woningstichting vindt dat een begrijpelijke wens en wil daaraan tegemoet komen. Almere hikt aan tegen een forse toename van de allochtone bevolking. De gemeente verwacht dat het aantal allochtonen de komende tien jaar zal toenemen van circa 20% tot ruim 30% van de bevolking. WVA beheert bijna 7000 huizen en ziet dit bestand jaarlijks fors uitdijen dankzij de nieuwbouw die Almere nog steeds pleegt. Verwacht de woningstichting problemen met zoveel allochtonen in de gelederen? Wilde de woningstichting middels concentratie eventuele problemen op voorhand te lijf gaan?
Directeur Ron de Haas is nog bijna dagelijks genoodzaakt zijn idee van Chinatown in Almere te verdedigen: "Spanningen voorkomen was absoluut niet onze primaire drijfveer. Wij wilden buurten en wijken diverser maken. Nu bouwen wij voor de grootste gemene deler. We bouwen dus steeds méér van hetzelfde. Waarom geen kleinschalige buurtjes bouwen met specifieke voorzieningen voor allochtonen zoals winkelpanden en bedrijfsruimtes? Natuurlijk is zo’n buurt niet het exclusief het domein voor allochtonen. Ook anderen kunnen daar gaan wonen. En uiteraard moet het allemaal niet te grootschalig zijn, want dan belemmer je de integratie. Bijvoorbeeld doordat kinderen op zwarte scholen terechtkomen."
De Haas wilde vooral een inhoudelijke discussie uitlokken over het woonbeleid van Almere. Dat is wonderwel gelukt en de meningen zijn aardig verdeeld. De verantwoordelijke wethouder ziet niet veel in de plannen. Forum, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, vond het "een fris idee dat zeker een kans moet krijgen". Daarentegen verklaarde Minister van Boxtel in Netwerk: "Een beleid gericht op concentratie van groepen, is een averechts beleid".

Etniciteit speelt geen rol
Etniciteit is bij geen enkele woningvereniging een criterium voor woningtoekenning. De overgrote meerderheid van de gemeenten in Nederland biedt vrijgekomen huurwoningen aan via het aanbodmodel, ook wel het Delftse model geheten. Huizen worden in een woonkrant aangeboden, woningzoekenden tekenen in. Geselecteerd wordt er op gezinsgrootte, hoogte van het inkomen en de tijdspanne waarin men woningzoekend is. De uitzonderingen die worden gemaakt betreffen asielzoekers, gehandicapten of mensen die in een noodprocedure zitten, bijvoorbeeld omdat hun huis gesloopt wordt. Ook voor ouderen gelden vaak afwijkende toewijzingsregels. Bij bepaalde woningen is leeftijd een criterium van toewijzing. Het is nu eenmaal niet de bedoeling dat een seniorenwoning mét rolstoel-oprit wordt bezet door startende yuppen. Al is zo’n oprit ook bijzonder handig voor de rollerskates en de buggy met baby.
Hét adagium van het nationale woonbeleid van de komende jaren is: keuzevrijheid. Meer verantwoording en vrijheid voor de corporaties, meer zeggenschap voor de bewoners over hun woning en de woonomgeving. De gedachte is dat een vrijere woonkeuze resulteert in tevreden huurders. In de wandelgangen heet die toegenomen aandacht voor de huurders: 'van pand naar klant'. Een woordvoerder van het ministerie van VROM formuleert het als volgt: "Alles kan en mag, als het maar de vrije keuze van de bewoners is". Wat betekent dit voor het dogma dat concentratie géén beleid mag zijn? Een geconcentreerd wijkje waar alleen Marokkanen wonen mag blijkbaar bést mits zij daar zelf om gevraagd hebben. Op die keuzevrijheid valt wel wat af te dingen: als je geen cent te makken hebt, valt er beslist een stuk minder te kiezen.

Gedifferentieerd bouwen
In Rotterdam is Hedy van den Berk adjunct-directeur Wonen bij Patrimoniums Woningstichting (PWS). Zij staat open voor initiatieven à la Almere, maar heeft nooit het verzoek van allochtonen gekregen voor een eigen woonproject. Zelf eraan beginnen doet ze niet. "Sturen is uit den boze", zegt van den Berk, "daar waagt geen woningvereniging zich aan. Allochtonen kiezen voor de wijken met voorzieningen die ze gebruiken en voor de wijken die ze kunnen betalen."
Maar de gemeente Rotterdam stuurt wel degelijk, namelijk door in de oude, vooroorlogse wijken prestigieuze nieuwbouw neer te zetten en de goedkope huurwoningen te slopen. De koopwoningen moeten het verval van de wijk keren, winkels terugbrengen en de buurtbewoners een wooncarrière in de eigen wijk aanbieden. Tegenstanders beweren dat dit zogenaamde ‘gedifferentieerde bouwen’ vooral de beter bedeelde Rotterdammers bedient. Zíj kunnen immers binnenkort overal gaan wonen en hún keuzevrijheid gaat met sprongen vooruit. Minder draagkrachtigen kunnen niet kiezen, want in de betere buurten zoals Kralingen of Hillegersberg worden geen betaalbare huurhuizen gebouwd. De voorraad goedkope huurwoningen krimpt en aan de onderkant van de huizenmarkt zijn vooral allochtone woningzoekers daar de dupe van.

Behoud van sociale structuren
Directeur Rob Hagens van woningcorporatie Woondrecht in Dordrecht bestempelt zijn collega’s uit Almere als naïef: "Ik zou niet weten hoe ik zo’n wijkje zou moeten plannen. Als ik tegen jou zeg: kom nou hier wonen, ik heb een cafeetje voor je gebouwd, dan doe je dat toch niet? Gaan ze een grote moskee bouwen zoals wij hebben gedaan? Ik moet het nog zien, eerlijk gezegd."
Anderzijds begrijpt hij niets van de ophef die het plan genereert. Hagens: "Allochtonen zoeken elkaar echt zelf wel op. Weet je waar woonruimte-toewijzingsbeleid gestalte krijgt? Op verjaardagsfeesten en op bruiloften. Natuurlijk is het prettig om bij elkaar te wonen. Als mensen de kans krijgen, zoeken ze elkaar op. Dat is echt niets nieuws en je ziet het overal gebeuren."
Hagens ziet het in ieder geval in diverse wijken in zijn eigen stad gebeuren. In de roemruchte wijk Oud Krispijn, waar veel Antilliaanse gezinnen wonen, maar ook in de wijk Noorderkwartier. Noorderkwartier was een buurtje met 350 huizen in de sociale sector. Het was op de Dordse woningmarkt niet populair en stond op de nominatie om te worden gesloopt. Maar toen Hagens met de Turkse en Antilliaanse bevolking om de tafel ging zitten ontdekte hij dat de verouderde woningen juist perfect aan hun wooneisen voldeden. Zij vertelden hem dat de kleine boven- en benedenwoningen geweldig waren. Grootouders konden boven het gezin van hun kinderen wonen, bijvoorbeeld. Hagens ging niet slopen, maar renoveren. Blok voor blok en in nauw overleg met de bewoners die hun eigen appartementen en huizen konden kiezen. Het voordeel was dat de sociale structuren overeind bleven. In het buurtje is nu een sterk wij-gevoel ontstaan. Het is bijna een dorp geworden. Mensen zijn betrokken, vergaderen over buurtvoorzieningen en kinderopvang. Woondrecht ontwikkelde een taalcursus voor de buurtbewoners omdat "mensen een gebroken ruit niet van een kapot kozijn konden onderscheiden".
Voor het Noorderkwartier gelden nu eigen toewijzingsregels. Mensen uit de buurt hebben voorrang als er een huis vrijkomt. Zo blijven families bij elkaar, ook als de kinderen op eigen benen gaan staan.

Multicultureel bouwen
Bouwen vanuit de kruisbestuiving van culturen is een trend die bij veel woningcorporaties op dit moment in kleinschalige projecten wordt ingezet. In Arnhem heeft een aantal Turkse vrouwen samen met een Iraanse architecte nagedacht over de ideale plattegrond van hun huis. De hal moest groter vanwege de schoenenkasten omdat in huis gaan de schoenen nu eenmaal uit gaan. Verder kwam vooral de scheiding tussen privé en publiek centraal te staan. Vóór in het huis wensten de vrouwen een gastenruimte met een douche en wc en de mogelijkheid om eten en drinken klaar te maken. Dieper in het huis liggen de privévertrekken. Van het huis gaat woningcorporatie Volkshuisvesting Arnhem twee exemplaren daadwerkelijk bouwen.
Veel initiatieven richten zich op allochtone ouderen. In de Haagse Schilderswijk is een woongroep voor Chinese ouderen gerealiseerd, in Zoetermeer wordt nagedacht over samenleven van Indische bejaarden. ‘El Medina Humanitas’ heet het multiculturele project dat Humanitas in Rotterdam op het oog heeft. Humanitas bouwt levensloopbestendige woningen. In de huidige vijf projecten is ongeveer 10% van de bewoners van allochtone afkomst. In El Medina Humanitas moet dat minstens 80% of 90% zijn, vindt directeur Hans Bekker. Mediterrane architectuur, een overdekt dorpsplein, een fontein, moskee, internationale keuken, hammam en schoenlappers en koperslagers moeten de 200 woningen mediterraan omringen. Of er een Turkse gang en een Marokkaanse vleugel komt, of dat er gemengd wordt gewoond, maakt Bekker niet uit: "Wat mensen zelf willen".
Zo langzamerhand wordt het steeds normaler om de woonkwaliteiten van andere culturen in ogenschouw te nemen en er voordeel mee te doen. Of, zoals Rob Hagens van Woondrecht op laconieke wijze naar voren brengt: "We luisterden nooit naar onze Turkse of Marokkaanse bewoners, maar richten wel vanuit Feng Shui onze huizen in". En dat begint nu te veranderen.

Lenny Langerveld is freelance journalist.

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 1 / maart 2002.

Meer weten over huisvesting en allochtonen?

LEEN bij het Art.1-DOCUMENTATIECENTRUM