Hoe bedoelt u?

Misverstanden
De Voorlichter in Eigen Taal en Cultuur, Khadija Boujbara, verhaalt van een scene zoals die zich enige tijd geleden moet hebben afgespeeld in de spreekkamer van een van de drie huisartsen van gezondheidscentrum Borgerstraat. Een gebrekkig Nederlands sprekende Marokkaanse patiënte vraagt hulp aan haar welwillende huisarts. Ze wil een tweede kind, maar wordt na lang proberen niet zwanger. De huisarts denkt te begrijpen dat ze is gekomen om een zwangerschap te voorkomen en zegt dat hij haar een recept voor de pil zal geven.
Vergenoegd gaat de patiënte naar huis terug met het recept voor de wonderpillen in de hand. De arts noteert tevreden op de status: anti-conceptiemiddel voorgeschreven.
Als de patiënte een paar dagen later uitleg komt vragen over het pilgebruik bij komt de aap uit de mouw.
Niet onvruchtbaarheid, maar vruchtbaarheid is gewenst, wordt Boujbara in enkele zinnen duidelijk. Ze lacht naderhand om het misverstand; het maakt zichtbaar hoe belangrijk ze is.
De functie van Voorlichters in Eigen Taal en Cultuur of zorgconsulenten is in het leven geroepen om de communicatie tussen huisarts en patiënt te verbeteren. In Enschede werd tien jaar geleden voor het eerst gebruik gemaakt van zorgconsulenten binnen de huisartsenpraktijk. In Amsterdam zijn de eerste zorgconsulenten drie jaar geleden van start gegaan; nu werken er acht in huisartsenpraktijken en gezondheidscentra.

‘Word ik blind?’
Boujbara is een van de zorgconsulenten van de eerste lichting en werkt nu bijna drie jaar in gezondheidscentrum Borgerstraat. Ze heeft een eigen inloopspreekuur waar mensen (Marokkaans en Arabischtalig) met algemene vragen met maar ook zonder verwijziging van de huisarts terecht kunnen mits ze patiënt zijn. Boujbara: "Ze komen bijvoorbeeld bij mij met de vraag: 'Ik ben diabetespatiënt, word ik dan blind?' Dan leg ik uit, nee als je regelmatig eet en je medicijnen inneemt en op tijd naar de huisarts gaat, dan is die kans klein." Soms worden patiënten op voorspraak van de verschillende in het centrum aanwezige gezondheidswerkers: huisarts, verpleegkundige, fysiotherapeut of maatschappelijk werker verwezen naar Boujbara. Op een speciaal daarvoor ontwikkeld formulier wordt aangegeven waarover de patiënt voorgelicht moet worden, zoals houding, medicijngebruik, diarree of anti-conceptie. Belangrijk is ook het driegesprek. Op verzoek van de huisarts fungeert Boujbara als intermedair tussen arts en patiënt. Is een tolk niet even doeltreffend? Boujbara schudt het hoofd. "Nee. De tolk moet letterlijk vertalen wat de dokter vraagt, en kan geen eigen vragen stellen. Dat kost allemaal veel tijd."
Dali Stofberg, een van de huisartsen met wie Boujbara samenwerkt looft de zorgconsulenten: "Je krijgt beter zicht op de vraag waarom patiënten bij je komen." De meerwaarde van een zorgconsulent boven een tolk? "Voor een deel gebruik ik de zorgconsulent ook als tolk om door te vragen waarom iemand komt. Maar de meerwaarde van de zorgconsulent zit ‘m in het feit dat ze over eigen informatie beschikt en vanwege haar gezondheidsopleiding kan doorvragen. Ik zeg één ding en zij weet dat te interpreteren." Boujbara: "Ik mag bijvoorbeeld vragen als de patiënt zegt: ik heb hoofdpijn, wanneer heb je hoofdpijn? Of als iemand buikpijn heeft, kan ik uit mezelf vragen: wat heb je gegeten? Dat mag de tolk niet."
Een andere meerwaarde zit in het feit dat de zorgconsulenten de cultuur van de patiënt kent en weet welke zaken gevoelig liggen of hoe antwoorden geduid moeten worden. Voor patiënten fungeert Boujbara ook als vertrouwensfiguur. Waar antwoorden bij de huisarts blijven steken op het niveau: ja dokter, alles is goed, ook met man en kinderen, luchten patiënten in de beslotenheid van Boujbara’s kamer gemakkelijker hun hart. Daar blijkt bijvoorbeeld dat een deel van de stress veroorzaakt wordt door het feit dat een zoon illegaal in Nederland verblijft.

Meer problemen
Het werk vermindert niet, stelt Stofberg. Integendeel. "Soms duren afspraken langer dan normaal, een driegesprek telt als dubbel consult. Maar het is wel ontspannener werken." Maria Drewes die de opleiding voor VETC verzorgt bevestigt dat. Uit verschillende rapportages (overigens niet gestandaardiseerd) blijkt dat huisartsen over het algemeen vinden dat door de komst van de zorgconsulenten hun zorg aan migranten is verbeterd. Maar dat wil niet zeggen dat de hoeveelheid werk vermindert; doordat de patiënt zijn vraag beter kan formuleren komen er ook meer problemen naar boven.
De Raad voor de Gezondheids en Zorg overhandigde in juli 2000 zijn rapport ‘Interculturalisatie van de Gezondheidszorg’ aan Minister Borst. De gezondheidszorg aan migranten is te vrijblijvend en de overheid moet structurele voorzieningen creëren, zo concludeert de Raad. Hij beveelt onder meer aan: het ontwikkelen van een infrastructuur om kennis over interculturele zorgverlening toegankelijk te maken, het bevorderen van diversiteitsmanagement, het instellen van een systeem van monitoring van zorg aan migranten, het geven van een vaste plaats van het vak interculturele zorgverlening in de opleidingen. Ook moet volgens de Raad het inschakelen van allochtone zorgconsulenten voortgezet en organisatorisch ingebed worden.

Toos Bedaux, secretaris van het Overlegorgaan Gezondheidszorg en Multiculturele samenleving (OGM), is tevreden over de beleidsaanbevelingen van de Raad. Het OGM plaatst in een reactie op het rapport ook kanttekeningen, onder andere ten aanzien van de zorgconsulenten. Het OGM waarschuwt de minister: "Het is van groot belang te voorkomen dat intermediairs taken overnemen van professionele hulpverlener, oftewel de nieuwe excuus-Truzen worden." Dit vooral ook gezien in het licht van het groeiende tekort aan huisarten.
Op die manier zou de zorg aan migranten een tweederangszorg kunnen worden, meent Bedaux. Dat is niet geheel ondenkbeeldig. Volgens haar blijkt uit onderzoek dat enige jaren geleden verricht is door het Patiënten- en Consumentenplatform te Utrecht dat de huisarts minder tijd per zorgcontact aan Turkse en Marokkaanse vrouwen besteedde dan aan autochtone vrouwen met diabetes. Ook bleek er verschil in aantal gespreksonderwerpen. Met Turkse en Marokkaanse vrouwen werd niet of nauwelijks gesproken over het belang van dieethouden, ook tijdens de feestdagen. Klachten werden niet gecheckt en er werd minder gesproken over ‘zelfzorg’. De huisartsen hadden zelf het idee eigenlijk meer tijd kwijt te zijn aan de allochtone vrouwen vanwege communicatieproblemen. Als oplossing werden zorgconsulenten ingezet. Bedaux: "Je moet ervoor waken dat het contact met de huisarts niet nog meer versmalt. De huisarts kan ook baat hebben bij een cursus communicatieve vaardigheden."
Bedaux stelt: "Er moet een duidelijke functieomschrijving komen van de zorgconsulenten die correspondeert met functie, opleiding en type deskundigheid, zoals bij verpleegkundigen. Nu worden begrippen door elkaar gebruikt en is de functieomschrijving niet eenduidig."

Excuus-Truzen
Een VETC-er kan voorlichting geven, maar mag dus niet op de stoel van de huisarts gaan zitten. Huisarts Dali Stofberg en zorgconsulente Khadija Boujbara benadrukken dat dat niet gebeurt; bovendien wordt altijd alles teruggerapporteerd aan de huisarts. Excuus-Truzen? Nee, dat zijn ze niet. "De terugkoppeling gaat heel goed, en als ik vind dat iets niet op haar bordje ligt, dan zeg ik dat. Bij ons is dat nooit voorgekomen," zegt Stofberg. Medische vragen worden niet door Boujbara beantwoord, wel geeft ze voorlichting. Als een patiënt verkouden wordt, wordt in principe de huisarts ingeschakeld of de assistente. Wel is het zo dat als verkoudheid vaak voorkomt, de Zorgconsulenten adviezen kan geven hoe dat te voorkomen is.
Opleider Maria Drewes bevestigt dat ook tijdens de training van zorgconsulenten nadrukkelijk wordt gewezen op het feit dat de zorgconsulent geen diagnose mag stellen of een behandeling mag voorschrijven. Maar waar liggen de grenzen? Drewes: "Je ziet wel in de praktijk dat het soms een beetje verschuift. Bijvoorbeeld bij psychosomatische klachten. Een deel van het anamnesegesprek doet de VETC. Maar ze koppelt dat wel terug aan de huisarts."
Bedaux vreest ook dat zorgconsulenten wel eens gebruikt worden om te tolken; het aantal tolkenuren is namelijk afgenomen. Huisarts Dali Stofberg zegt voor de eerste gesprekken een tolk in te schakelen, maar voor de ingewikkelde vragen de zorgconsulenten te consulteren. Natuurlijk lopen die functies wel eens wat door elkaar. "Ik constateer dat de tolkentelefoon ook minder goed werkt op dit moment sinds een reorganisatie."
Een ander punt waar bij continuering van de inzet van zorgconsulenten op gelet dient te worden, is de betaling. In Amsterdam zijn de zorgconsulenten in dienst is van de GG&GD en worden betaald uit het Achterstands Ondersteuning Fonds (van de Amsterdamse huisartsenvereniging). Dit gebeurt in het kader van een project dat eind 2002 wordt geëvalueerd. Niet in alle steden is dat zo geregeld. Soms worden zorgconsulenten op freelance basis aangesteld, en ook weer ontslagen als ze even niet meer nodig zijn. De financiering is afkomstig uit verschillende potjes. De bedoeling van de Raad voor de Volksgezondheid is te zorgen voor een structurele inbedding in de gezondheidsorganisatie. Zo luidt ook het advies van het OGM aan de minister.

Besparing
Over een structurele inbedding zal moeten worden gesproken met onder andere de overheid. Mogelijk kunnen de zorgverzekeraars ook een steentje bijdragen. Nu zijn die vooral geïnteresseerd als de VETC-er een besparing oplevert. Drewes: "In Enschede zag je bijvoorbeeld dat migranten voor de vakantie veel medicijnen insloegen, dat is nu minder, dank zij voorlichting van de zorgconsulenten."
Evualaties tot nu toe laten zien dat huisartsen kwaliteitsverbetering ervaren in de zorg aan migranten, omdat ze beter zorg kunnen verlenen. En dat is natuurlijk ook wat waard, nu het tekort aan huisartsten gaapt.
Huisarts Dali Stofberg: "Zorgconsulenten zijn belangrijk om het vak van huisarts leuk te houden."
In Amsterdam gaat binnenkort een grootscheeps onderzoek van start waarin wordt gekeken naar contact tussen patiënt en huisarts. Marokkanen en Turken zijn extra vertegenwoordigd in de steekproef. Indirect kan ook de het effect van de zorgconsulenten bestudeerd worden.
Eenduidig onderzoek ontbreekt echter nog. Daarom rept het rapport van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg van monitoring; een taskforce zal daar handen en voeten aan moeten geven. Belangrijk ook is om de knelpunten te signaleren. Want niet alle projecten met zorgconsulenten komen goed van de grond. Een project in Amsterdam met Surinaamse zorgconsulenten is even in de ijskast gezet en een project met Marokkaanse zorgconsulenten in Rotterdam is ook niet erg succesvol.
Eind dit jaar buigt de Tweede Kamer zich over de voorstellen van de Raad.

VETC Voorlichter Eigen Taal en Cultuur
VETC-ers of zorgconsulenten krijgen een part-time opleiding - vergelijkbaar met mbo-niveau - verzorgd door het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie (NIGZ). Een tiental onderwerpen komen aan bod, waaronder fysiologie, klachten, wanneer ga je naar de huisarts, gezondheidszorg in Nederland, anti-conceptie, medicijngebruik, psychosomatische klachten en opvoeding.
Na de cursus mag men groepsvoorlichting geven. De VETC-er 1e lijn heeft daarnaast nog een aantal cursussen gevolgd om in de eerstelijnshulpvoorziening (onder andere de huisartsenpraktijk) te kunnen werken. Onder andere: training in gesprekstechnieken, kennis over Nederlandse instellingen, patiëntenvoorlichting over bijvoorbeeld diabetes, depressie en astma.
De term VETC-er, VETC-er 1e lijn en zorgconsulent worden door elkaar gebruikt. Een gestandaardiseerde functieomschrijving ontbreekt nog.
Er werken 230 zorgconsulenten in Nederland, een aantal daarvan werkt ook in de eerstelijnsinstellingen. In Amsterdam zijn er zorgconsulenten van Marokkaanse (Arabisch-talig), Ghanese, Turkse en Surinaamse afkomst; en binnenkort studeert een nieuwe lichting af die Chinees, Iraans en Spaans spreekt. De zorgconsulenten zijn in dienst van de GG&GD Amsterdam en worden betaald uit het Achterstands Ondersteuning Fonds .

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 0 / november 2000.