Etnische identiteit is een individuele verantwoordelijkheid

Wanneer je migrant bent, of bijvoorbeeld migranten in de familie hebt, dan ken je het gevoel van herkenning dat leden van etnische groepen delen wanneer zij onder elkaar zijn. Een ander taalgebruik, eigen grapjes, dingen niet hoeven uit te leggen: wij begrijpen elkaar. Als Hindoestaan onder de Hindoestanen, Turk onder Turken, Creool onder Creolen en soms ook de herkenning allochtoon onder allochtonen te zijn. Het gevoel lijkt op de sfeer die op verjaardagsfeestjes kan heersen. Ons kent ons. Wanneer een van de aanwezigen iets zegt interpreteren we gemakkelijk wat hij bedoelt, en we weten waarover men liever zwijgt. De specifieke, etnische ervaring van onder de eigen mensen te zijn, is een variant van het universele menselijke genoegen zich thuis te voelen in de eigen groep.

Migranten in Nederland zullen niet alleen op verjaardagen waarnemen dat ook onder Nederlanders een 'we zijn onder ons' sfeer bestaat. Op het werk kunnen zij er helemaal bij horen en collega's onder de collega's zijn. Het kan echter ook zo zijn dat zij er wel bij horen, maar binnen de groep een uitzonderingspositie hebben. Dat kan blijken uit het anders lopen van gesprekken in hun aanwezigheid, uit grapjes die worden gemaakt, maar ook uit de specifieke taken die zij krijgen toebedeeld. Daarnaast kunnen migranten ondervinden dat ze buiten de groep staan. Een van de partijen, of beide, is dan niet in staat een manier te vinden om de etnische kloof te overbruggen. Autochtone Hollanders kunnen op hun beurt deze varianten, van geheel, gedeeltelijk of helemaal niet geaccepteerd zijn, beleven in situaties waarbij migranten in de meerderheid zijn.

Waar leden van verschillende etnische groepen elkaar treffen, ontstaat gemakkelijk groepsvorming langs etnische lijnen. Op schoolpleinen, in klassen, in mensa's van universiteiten en hogescholen en in bedrijfskantines is dit gemakkelijk waar te nemen. Moeilijker is het om vast te stellen of deze etnische clustering vooral veroorzaakt wordt door aangename gevoelens van herkenning of door de minder prettige ervaring van afwijzing en uitsluiting.

In het maatschappelijk leven vinden sportbeoefening, recreatie en het uitgaansleven deels etnisch gescheiden plaats. Problematisch hoeft dat niet te zijn, zolang er geen scherpe tegenstellingen ontstaan. Daarvoor bestaat echter wel enige vrees. Er is bezorgdheid over de maatschappelijke gevolgen van segregatie in zwarte en witte scholen en over tegenstellingen binnen scholengemeenschappen. Op scholen in Landgraaf en Middelburg werd kleding van het merk Lonsdale verboden omdat blanke jongeren die zouden gebruiken als agressief symbool tegen jongeren met een migrantenachtergrond. Het Haagse ROC haalde de media met een mogelijk verbod op het spreken van vreemde talen binnen de school. Op voorhand was er vrees voor uit de hand lopende discussies naar aanleiding van de oorlog in Irak. Deze vrees bleek grotendeels ongegrond. Jongeren dachten genuanceerder over de oorlog dan werd voorzien. Daarentegen was er in een aantal provinciesteden recent sprake van geweld tussen etnische groepen. In Leerdam, vorig jaar: een fikse ruzie tussen Molukse en Turkse jongeren. Twee maanden geleden, in Aalsmeer: schermutselingen tussen Marokkaanse en Nederlandse jongeren. Vorige week: agressie van een groepje Eerselse jongeren tegen dorpsgenoten van buitenlandse komaf.

Maar hoe groot is de kloof tussen etnische groepen? Het recente onderzoek Trouwen over de grens van de promovenda Erna Hooghiemstra laat aan de hand van het trouwgedrag van jongeren zien dat etnische groepen zo weinig homogeen en zo volop in beweging zijn, dat het onmogelijk is absoluut te bepalen waar het begin of het einde van een etnische groepsgrens ligt. Het belang van de etnische factor lijkt groot wanneer uit haar onderzoek blijkt dat maar liefst tweederde van de jonge Marokkanen en Turken hun bruiden, en vooral ook bruidengommen, vinden in het herkomstland van hun ouders. Met oog voor de dynamiek van het migrantendom valt ook een neerwaartse trend op, met name bij Marokkaanse mannen. Belangrijker dan deze kwantitatieve gegevens is de door Erna Hooghiemstra gesignaleerde kwalitatieve verandering van het huwelijksgedrag. Er wordt minder geregeld en bepaald door ouders, bestaande huwelijkspatronen zijn minder vanzelfsprekend en er is meer ruimte voor liefde en eigen keuzes. Het huwelijksgedrag laat een groeiend aantal verschillen binnen de etnische groep zien, met name tussen jongens en meisjes. De uit traditie voortgekomen rolverdeling tussen man en vrouw verandert en jongens en meisjes gaan daar verschillend mee om.

De denkbeelden en het gedrag rond de huwelijken bieden een aansprekend voorbeeld van een cruciaal vraagstuk: het belang van etnische identiteit. Bij de huwelijkskandidaten staat steeds minder vast dat zaken op een bepaalde manier geregeld zijn 'omdat dit of dat bij ons nu eenmaal altijd zo gaat'. Tradities en groepsregels conflicteren met de veranderde leefsituatie van individuen. Deze conflicten leiden tot een dynamiek die kenmerkend is voor alle vormen van migratie, en welbeschouwd voor de geschiedenis van de mensheid. Ondanks heimwee naar vroeger tijden en plaatsen, en de hang om daar aan vast te houden, verandert de mens en zijn gedrag, door veranderende omstandigheden. Bij migranten gebeurt dit radicaler en abrupter dan bij mensen die een honkvast leven leiden. Nederlanders vallen de veranderingen die immigranten doormaken minder op dan de zaken die voor Nederlanders ongewoon zijn. Die lijken hetzelfde te blijven. Dat geldt soms ook voor migranten zelf: pas op vakantie in het land van herkomst merken ze hoe 'Nederlands' ze zijn geworden. Of hoeveel het land dat zij bezoeken inmiddels verschilt van het land dat in hun herinnering voortleeft. Jongeren ervaren dit verschil nog sterker.

Groepsgevoelens en groepsgedrag hebben praktische voordelen. Mensen zorgen bijvoorbeeld voor elkaar vanwege groepstrouw. Charmes en eigenaardigheden zijn er ook aan verbonden, kijk bijvoorbeeld maar naar feestende voetbalsupporters. Niets menselijks is ons echter vreemd. De verbondenheid met de eigen groep kan ook samengaan met gevoelens van superioriteit jegens andere groepen. Het beschreven voorbeeld van het huwelijksgedrag laat bovendien zien hoe problematisch sociale druk voor leden van de groep kan zijn. Wanneer groepsvorming maatschappelijk ongewenste gevolgen heeft, zoals geweld en discriminatie, moeten we groepsvorming de wind uit de zeilen nemen. Dat kan door er op te wijzen dat groepen niet homogeen zijn en voortdurend aan verandering onderhevig. Maar beter, en wellicht effectiever, is het om op meer principiële gronden stelling te nemen. Dat kan door, net als veel migrantenjongeren doen, de redeneertrant aan de kaak te stellen die wil dat zaken geregeld zijn 'omdat dit of dat in onze cultuur altijd zo gaat'. Door de dynamiek expliciet te verwoorden die elke migrant beleeft, bewust of onbewust. Want zij geven de enige manier aan waarop mensen kunnen omgaan met wat zij van hun ouders en voorouders meekrijgen. Namelijk door zelf afwegingen en keuzes te maken wat daarvan voor hen van waarde is.

De plek die traditie inneemt in je eigen leven, is je eigen verantwoordelijkheid. Voor cultuur en etniciteit hoef je als individu niet te wijken. Omgekeerd geldt ook dat cultuur en etnische loyaliteit niet als overstijgend excuus kunnen gelden voor eigen gedrag. De terugkerende discussie over het meer- of minderwaardig zijn van culturen is nutteloos. Omdat het daar niet om gaat. Het gaat om de individuele vrijheid en mogelijkheid keuzes te maken, te bepalen in hoeverre je je met een groep of wereldbeeld verbonden voelt, en wat dit voor je betekent. Het individu is zelf verantwoordelijk voor zijn positie ten aanzien van zijn etnische identiteit, en wordt daardoor niet bepaald. In breder perspectief geldt hetzelfde voor ieders individuele positie ten opzichte van religie en ideologieën, zoals het nationalisme, en historische en culturele waarden, de Nederlandse niet uitgezonderd.

Wanneer migrantenjongeren deze persoonlijke verantwoordelijkheid nemen, moet voorkomen worden dat zij op grond van hun huidskleur of geloof in Nederland buitengesloten worden, nooit als 'echte' Nederlanders worden gezien en steeds maar als ‘anders’ worden bestempeld. Er is in het verleden, tot in de Tweede Kamer, kritiek uitgeoefend op de definities die migranten en hun kinderen nog lang tot allochtoon bestempelen. Maatschappelijk gezien, en in de emotionele beleving van velen, is de jij-bent-allochtoon ballon echter nog niet doorgeprikt. Jongeren die hier geboren zijn, kan, mag en moet je niet als anders blijven bestempelen. Die mogen zelf hun positie bepalen.

Drs. J. Visser was hoofd communicatie van het LBR en lid van de Thermometerredactie.

Dir artikel is verschenen in Zebra Magazine 2 / juli 2003.