Een luis in de pels

Kenneth Cuvalay is A-verpleegkundige. Hij heeft gewerkt op de intensive care, in de psychiatrie, en momenteel werkt hij in de verslavingszorg. Hij is actief kaderlid binnen AbvaKabo FNV. Cuvalay praat niet graag over allochtonen, en ook migranten vindt hij geen juiste benaming. Liever spreekt hij over zwarte mensen. ‘Zwart’ gebruikt hij hier als een politieke term. Het zijn alle mensen die niet behoren tot de dominante witte cultuur. Cuvalay is de initiator en coördinator van de Nederlandse tak van het Europese Antiracisme Netwerk EARN, dat een jaar geleden met een internationale conferentie van start ging, na een aanloopfase van twee jaar. EARN bundelt de krachten van actieve zwarte kaderleden van verschillende FNV-bonden. Samen met Cuvalay en nog acht andere leden vertegenwoordigt Rita Mungra Nederland binnen EARN. Mungra is systeembeheerder bij het Amsterdams Steunpunt Wonen. Zij is lid van het bondsbestuur van AbvaKabo FNV en voorzitter van het Migrantenkader Amsterdam, regio Noordwest (ook van AbvaKabo). Deze groep wisselt ideeën uit en organiseert acties rond de positie van zwarte mensen op de werkvloer.

EARN Conferentie Egmond 1-3 november 2002. V.l.n..r. Satyra ten Holt (EARN), Kenneth Cuvalay (EARN), Rita Mungra (EARN), Bob Purkiss (voorzitter European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia), Annette Noya (EARN), Iwan Leeuwin (EARN)

Wat is de noodzaak om zo'n netwerk op te zetten?
Cuvalay: Onze totstandkoming is een gevolg van de nalatigheid van de bonden die de belangen van zwarte mensen dienen te behartigen, maar dat niet doen. De bonden blijven in gebreke. Daadwerkelijke maatregelen om de situatie van onze mensen op de werkvloer te verbeteren blijven uit. Wij zijn tot de conclusie gekomen dat er nu iets moet gebeuren en dat we het heft in eigen handen moeten nemen. Ja, EARN is opgericht uit onvrede over de belangenbehartiging van zwarte mensen binnen de vakbeweging. We zijn gedwongen om een eigen koers in te zetten en we gaan de confrontatie met de FNV, en de verschillende aangesloten bonden, niet uit de weg.

Jullie zijn meteen op Europees niveau gaan opereren. Waarom niet eerst een Nederlands netwerk?
Mungra: Het Nederlandse netwerk is eigenlijk vanzelf ontstaan. Er waren meer mensen in de bonden die de ontevredenheid voelden. Wij zijn snel bij elkaar gekomen en vanuit die positie zijn wij verder gaan kijken binnen Europa.
Cuvalay: Voordat je resultaten boekt moet je mensen hebben die bereid zijn het heft in eigen handen te nemen. Maar een groot deel van onze achterban is lam geslagen. Zelfs onze beweging werd in het begin afgeschilderd als een te radicale beweging - omdat wij geen genoegen meer nemen met hetgeen al die jaren vaststaand beleid is. Wij zeggen nee! Het wordt tijd dat veranderingen komen, en dan maar de confrontatie. Dus geen algemeen overleg, niet meer met zoete koekjes en koetjes en kalfjes vertrekken.
De Europese benadering is essentieel want je wisselt in dat Europese netwerk ervaringen met elkaar uit, strategie, methodiek, knowhow, je leert van elkaar. We zijn ook van mening dat het probleem niet alleen een nationale kwestie is, maar een mondiale problematiek. Discriminatie en de achterstelling en uitsluiting van zwarte mensen zijn niet uniek voor Nederland. De polarisatie, de opkomst van extreem rechts, en het feit dat wat eerst onderhuids was, nu openlijk wordt besproken en politiek correct geworden is, de toename van stigmatiserende uitspraken - het zijn trends binnen heel Europa. Daarom is het van belang dat wij ons mobiliseren op Europees niveau. Wij werken bijvoorbeeld nauw samen met de Black Workers for Justice – Europe, een groep zwarte kaderleden uit Engeland en een aantal Franse kaderleden van de vakbond SUD-Rail.

Wat is dat eigenlijk, institutioneel racisme?
Cuvalay: Veel mensen denken bij racisme meteen aan skinheads en hakenkruizen, maar racisme kan ook heel onzichtbaar zijn, verborgen in regels en afspraken van een organisatie. Het komt voor dat in bedrijven zwarte werknemers voor hetzelfde werk minder betaald krijgen. Ook worden ze vaak overgeslagen bij promoties en dergelijke. Institutioneel racisme kan ook in de gedragingen van mensen zitten die binnen die organisaties werken. Veel zwarte kinderen krijgen bijvoorbeeld een veel te laag schooladvies, zodat ze meteen al een achterstand oplopen.

Wat is jullie kritiek op de vakbeweging?
Cuvalay: Nou het institutioneel overleg erbinnen: praten, praten en nog eens praten. Het resultaat van al dat praten is eigenlijk te verwaarlozen. Kijk, de bonden tolereren in hun doelstellingen geen discriminatie, maar tegelijkertijd is het een wit bolwerk in witte organisaties waar witte mensen dominant zijn. Onder de leden zijn net zo goed mensen met racistisch getinte sentimenten en net als bij andere organisaties heb je ook bij de bonden medewerkers die xenofobisch zijn. Zij zullen onze strijd voor gelijke rechten zeker niet ondersteunen. Je bent lid van die vereniging, maar je moet de strijd binnen die eigen vereniging aangaan alvorens je naar buiten toe kunt treden.

Jullie krijgen geen geld van de bonden. Hoe financieren jullie zo'n conferentie en andere activiteiten?
Cuvalay: We worden tegengewerkt. Onze activiteiten zijn bondsoverstijgend en dat is het probleem. De FNV Vakcentrale zegt ons niet te kunnen steunen omdat de afzonderlijke bonden het beleid bepalen. De afzonderlijke bonden zeggen ‘jullie activiteiten zijn bondsoverstijgend, gericht op kaderleden van meerdere bonden en dus kunnen wij jullie geen geld geven.’ Alleen als de activiteiten gericht zijn op hun eigen leden zijn zij bereid om over ondersteuning te praten.
Mungra: Uiteindelijk hebben wij financiële ondersteuning gekregen bij andere partners, door sponsering via TIE (Transnationals Information Exchange) en uit eigen zak. Maar in feite hadden de bonden de verantwoordelijkheid en de plicht om ons daarin te steunen, gebaseerd op het solidariteitsbeginsel. En dat gebeurt dus niet.

De FNV heeft het FNV minderhedensecretariaat. Waarom werken jullie daar niet mee samen?
Mungra: Die organiseren projecten, komt een hoop papierwerk uit voort, notities, onderzoeken. En vervolgens verdwijnen die op een grote stapel en daar zie je dus niets meer van terug. Elk jaar organiseren ze een landelijke FNV dag Minderheden. Daar komen zwarte -kaderleden uit het hele land naar toe, er wordt een leuk verhaal afgestoken, er wordt gefeest en lekker gegeten met z'n allen en dat is het dan. De FNV wil ook liever niet met kaderleden samenwerken, ideeën en beleid moeten van bovenaf komen, niet van onderaf.

Ik las in jullie verslag van de EARN conferentie over een meldweek racisme op de werkvloer. Wat heeft die opgeleverd?
Cuvalay: Die FNV meldweek liet zien hoe hardnekkig en tragisch de positie van zwarte en gekleurde mensen is op de arbeidsmarkt. De behandeling, de pesterij, de racistische uitingen, de ongelijke beloningen... maar die meldweek liet ook zien hoe groot het wantrouwen jegens de bonden is. Dat was eigenlijk het meest tragische wat uit de onderzoeken naar voren kwam. Wie hulp zocht bij de bonden, werd van het kastje naar de muur gestuurd. Of domweg niet serieus genomen. Het meest bedenkelijk vind ik dat er met die conclusies niets gedaan is. Er is zoveel onderzoek verricht, zo veel aanbevelingen gedaan - laat ze die nu maar eens in praktijk brengen.

Hoe ernstig is het probleem?
Cuvalay: Het zit diep, omdat het niet erkend wordt. 'We zijn goed voor onze allochtonen', dat wordt letterlijk gezegd. En 'wij doen als witte mensen ons best'. Ook al doet een wit iemand aardig tegen Rita, dan nog kan er discussie bestaan over discriminatie, racisme, ondervertegenwoordiging, achterstelling.
Mungra: ...inderdaad, want op het moment dat ik twintig Euro minder per uur verdien, dan mag ik me wel degelijk gediscrimineerd voelen! Want dat is wat er daadwerkelijk op de werkvloer gebeurd. Ze zeggen wel dat ze zo goed voor ze zorgen en dat ze zo vriendelijk zijn, maar ga eens kijken op het salarisstrookje of het waar is. En ga kijken wanneer de promoties moeten plaatsvinden. Ga kijken naar loopbaanontwikkeling en het lidmaatschap van de OR. Dat zijn zaken die je meteen in je sociale welzijn aangrijpen.

Hoe groot is jullie achterban?
Mungra: Landelijk zijn er zo'n 5000 zwarte leden van de vakbond.
Cuvalay: Wij zijn maar een kleine groep mensen. Maar je hebt bijna vijftien miljoen zwarte mensen met een Europese nationaliteit binnen de Europese Unie. Daarbij leven drie miljoen zwarte mensen binnen de Europese Unie zonder een Europese nationaliteit. Bij benadering heb je het over een bevolkingsgroep van bijna 18 miljoen mensen. Onze directe achterban is heel divers. Dat is te zien aan onze conferentie. We hadden mensen van Turkse afkomst, maar ook van Marokkaanse, Hindoestaanse, Surinaamse, Afrikaanse, Antilliaanse, Molukse, Indonesische afkomst... zo kunnen we doorgaan. Opvallend is dat die mensen na afloop naar huis gingen met het gevoel dat ze voor het eerst op hun eigen denkwijze, op eigen kracht, volgens een eigen visie iets konden doen. Zonder dat ze van bovenaf werden gedirigeerd door een witte machtsstructuur. Weet je, wij komen oorspronkelijk niet uit een westers geïndustrialiseerd land. De slavernij is echt niet zo lang geleden afgeschaft. In het moderne Nederland zijn de kettingen wel weggeslagen, maar het inferioriteitscomplex ketent de geest van onze mensen. Vandaar dat we ook bij elkaar komen, zonder buitenstaanders, om kritisch naar onszelf te kijken. Je hebt je eigen mensen nodig voor je eigen bewustwording. Voor ons is dat heel belangrijk. De onzekerheid weg te halen. Het is tragisch dat heel veel zwarte mensen pas denken dat ze iets kunnen doen als een witte persoon zegt: 'Je kunt het'. Om los te komen van dat soort mechanismen moet je kritisch, binnen je eigen gelederen, je eigen tekortkomingen onder ogen zien. Zonder een interventie van een Lodewijk de Waal, hoe goedbedoeld ook.

Wat hebben jullie concreet bereikt?
Cuvalay: Onze mijlpaal was de EARN-conferentie van november afgelopen jaar. Dit was echt een unieke gebeurtenis. Meer dan zestig zwarte kaderleden waren hierbij aanwezig en we hebben zelf de agenda bepaald over de problemen gesproken die voor ons belangrijk zijn. We zijn bezig om het netwerk verder over Europa uit te breiden. We zorgen ook elk jaar dat zwarte kaderleden de Black Workers’ Conference bij kunnen wonen van de Engelse vakcentrale TUC. Een hele inspirerende conferentie. In Nederland hebben we een goede samenwerking op gang gebracht met AbvaKabo FNV en we proberen zwarte kaderleden te betrekken bij ons netwerk door bijvoorbeeld workshops te geven over institutioneel racisme. En onze ideeën vinden weerklank want het aantal mensen dat aangeeft onze nieuwsbrief te willen ontvangen wordt steeds groter. Ook gaan we ons waarschijnlijk aansluiten bij ENAR, het European Network Against Racism. Wij vinden het belangrijk om het bewustwordingsproces op Europees niveau te brengen, om vraagstukken aan de orde te stellen en samenwerking aan te gaan met andere organisaties. Onze alliantie met ENAR beperkt ons niet tot zwart alleen. Dat is een veel bredere context. En wat ENAR weer kan betekenen op haar niveau wat betreft het vraagstuk van gelijkwaardigheid en de positie van een ieder binnen de Europese Unie als burger. Dat is iets waar je op termijn naar moet kijken, wat daaruit komt.

Mag iemand die wit is eigenlijk lid worden van EARN?
Cuvalay: Witte mensen mogen faciliterende werkzaamheden verrichten, maar ze mogen geen beleid maken. Wijzelf bepalen het beleid. Dat is nodig: tot nu toe gebeurt dat nog steeds andersom en bepalen witte mensen wat goed is voor ons.

Waarom eigenlijk die nadruk op kleur?
Cuvalay: Voordat ik naar Nederland kwam was ik nooit op deze manier met kleur bezig. Pas hier word je steeds met je kleur geconfronteerd. Zolang een witte machtsstructuur ervoor zorgt dat zwarte mensen niet op een gelijkwaardige manier kunnen meedraaien in de maatschappij zul je het over kleur moeten hebben. In Nederland mag je het woord zwart niet associëren met economische en maatschappelijke problemen. Maar hoe moet ik die associatie dan maken? In Nederland zijn zwarte mensen onderling aan het concurreren, terwijl ze in feite soortgelijke problemen ondervinden. We worden tegen elkaar uitgespeeld.
Mungra: ik ben zelf een Hindoestaanse, maar ik maak mee dat er op mijn Creoolse collega's neergekeken wordt. Dan zeggen ze ' we hebben het niet over jou hoor. Jij bent niet zo, jij bent toch niet Surinaams?'
Cuvalay: Ik ben geen allochtoon, geen migrant, ik ben een Nederlandse staatsburger. Dan, je kunt er op wachten, krijg ik de vraag "Kenneth ben je niet blij dat je hier mocht komen studeren?" Ik: "Leg me één ding uit. Waarom moet ik blij zijn dat ik in mijn eigen land mag studeren?"
Mungra: Dit is geen uitzondering. Dit is iets wat je heel vaak hoort. 'Je mag blij zijn dat je hier woont'.

Wat voelen jullie je nou? Nederlander, of...?
Mungra: Ik voel me wereldburger.
Cuvalay: Ik voel me beslist geen Nederlander. Ik voel me een Eustatiaan. Ik ben geboren op een klein eiland op de Antillen in het Caribisch gebied. Ik ben heel erg verweven met dat eiland.
Mungra: Maar weet je wat de ellende is? Ik ben geboren in Paramaribo. Ik woon hier. Mijn kinderen zijn hier geboren. Maar in Suriname ben ik niet echt thuis en hier ook niet. Daarom zeg ik: ik ben een wereldburger. Maar de totale acceptatie, ik denk niet dat ik die zal bereiken. Ik vraag me af of mijn kinderen dat hier zullen bereiken. Ze wonen hier, maar zij hebben toch ook een kleur. Wanneer ben je nou eindelijk geïntegreerd? Wanneer ben je eens geen migrant meer? Niemand kan me daar antwoord op geven.
Cuvalay: Ik voel me thuis op Sint Eustatius, uiteindelijk kan ik niet wegwassen waar ik geboren ben. Dus ik ben hoe dan ook een Eustatiaan. Maar uiteraard krijg ik te horen als ik daar ben 'hé Kenneth! Je bent een Europeaan geworden!'.
Mungra: Dat bedoel ik: een wereldburger.

Drs. J.M.S.L. Tan is redacteur van Zebra Magazine.

Dit artikel is verschenen in Zebra Magazine 4 / december 2003.