Van ploegen en zwaarden

Bijbels visioen

"Dan zullen zij hun zwaarden tot ploegscharen omsmeden en hun speren tot snoeimessen; geen volk zal tegen een ander volk het zwaard opheffen en zij zullen de oorlog niet meer leren" (Jesaja 2:4).
Het bijbels visioen van Jesaja. Door alle eeuwen heen hebben mensen geprobeerd deze woorden in vele verschillende vormen tot werkelijkheid te brengen. Van Karl Marx en Friedrich Engels tot Martin Luther King en Alfred Nobel. In haar jongste, en inmiddels invloedrijke, gedaante is het de beurt aan maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) om dit aloude streven verwezenlijkt te krijgen.

Ogenschijnlijk is er dan ook niets nieuws onder de zon. Er is onrecht en dat dient bestreden te worden. De wereld moet een plek voor iedereen zijn in vrede en welvaart. Er zijn vele religies en ideologieën die dit nastreven. Maar iets nader beschouwd zijn er bijzondere kenmerken aan mvo die het, ook voor non-discriminatieorganisaties, waard maken er nader aandacht aan te schenken.

Duurzaam verantwoord ethisch sociaal
In 1983 riepen de VN een commissie in het leven die strategieën moest voorstellen over duurzame ontwikkeling. Enkele jaren later, in augustus 1987, presenteerde die commissie het Brundtland-rapport.
De in dit rapport gebruikte definitie van duurzame ontwikkeling is nog steeds de meest gebruikte. Ze luidt: "duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder daarbij de mogelijkheden van toekomstige generaties om ook in hun behoeften te voorzien, in gevaar te brengen."
Duurzaam ondernemen is dan die vorm van ondernemen die recht doet aan het bovengenoemde uitgangspunt. Er zijn inmiddels echter veel meer termen in zwang geraakt.

De Sociaal Economische Raad (SER) bracht in 2000 een advies uit over maatschappelijk ondernemen: 'De winst van waarden'. Daarin wordt maatschappelijk ondernemen omschreven als "het bewust richten van de ondernemingsactiviteiten op waardecreatie op langere termijn in drie dimensies; niet alleen in financieel-economische grootheden, zoals winstgevendheid en beurswaarde, maar ook in ecologische en sociale zin."
Essentieel voor mvo is dat ook sociale aspecten inmiddels worden meegewogen in duurzaamheid. Er wordt uitgegaan van de zogenoemde triple P: people, planet, profit.

In balans

Evenwicht tussen de drie P's; people, planet, profit is het uitgangspunt van mvo. Sociale, milieu- en financiële aspecten dienen met elkaar in balans te zijn. Het onderdeel 'people' is breed. Mensenrechten vallen eronder, vakbondsrechten, verbod op kinderarbeid en discriminatie. Milieuorganisaties zijn al langer bezig met de ontwikkeling van de planeetkant van maatschappelijk ondernemen. Dat is terug te vinden in jaarverslagen. Milieurapportages zijn volop te vinden, de andere terreinen liggen beduidend achter: sociale jaarverslagen zijn schaars, rapportages die de diversiteit in een bedrijf in kaart brengen zijn een zeldzaamheid.

De triple P komt voortdurend terug in alles wat met duurzaamheid van doen heeft. Hieronder is een figuur opgenomen, de duurzaamheidspiegel. Het geeft aan hoe een fictief bedrijf scoort op de triple P.

Bron: www.duurzaamondernemen.nl (BECO Groep)

Er is echter een probleem. Op een mvo-conferentie merkte Donald Keith, de directeur van de FTSE4good index (zie hierna), op dat het bijzonder lastig is om betrouwbare informatie te krijgen om daarmee bedrijven te beoordelen.

Voor anti-discriminatieorganisaties liggen hier mogelijkheden, enerzijds om non-discriminatie op de mvo-kaart te zetten, anderzijds om inzichtelijk te maken wat discriminatie is, en hoe bedrijven daarop kunnen worden beoordeeld. Essentieel is daarbij de vraag hoe mvo kan worden ingezet voor non-discriminatie. Het is dan wel goed om iets meer te weten waarom mvo effectief is.

Heel het raderwerk staat stil als uw machtige arm dat wil

Met het communistisch manifest van 1848 legden Karl Marx en Friedrich Engels de basis voor het communisme dat voor een belangrijk deel vorm zou geven aan de twintigste eeuw. Het was een veelomvattende ideologie maar in een enkel woord gevat pleitte het voor meer sociale rechtvaardigheid en een rechtvaardige verdeling van rijkdommen. Mvo komt sterk overeen met de doelen die het communisme wilde bereiken, maar er is een essentieel verschil. Marx en Engels vielen in essentie het kapitalistisch systeem aan en richtten zich op de klassenstrijd, de arbeiders, de revolutie. Mvo gaat juist uit van het kapitalistisch systeem, dat niet hoeft te verdwijnen, maar waarvan slechts de scherpe randjes moeten worden weggeslepen.

De leuze van de spoorwegstaking van 1903, 'heel het raderwerk staat stil als uw machtige arm dat wil', waarmee de macht van de arbeider werd uitgedrukt, geldt even sterk in mvo. Nu is het echter de consument die bepaalt of raderwerken stilstaan of draaien. En daarmee is zij verwant aan de principes die onder meer Ghandi en Martin Luther King in hun strijd tegen discriminatie gebruikten; de consumentenboycot .
De kracht van mvo is de macht van de consument, die niet wil dat zijn of haar producten milieuvervuilend zijn geproduceerd en die niet wil dat de bal die in de finale van het wereldkampioenschap voetbal wordt gebruikt, door kinderhanden is gemaakt.

Het gulden geweten: ethisch beleggen

Het is niet alleen de consument/koper die macht uitoefent. Misschien nog wel invloedrijker zijn de consument/belegger en de institutionele belegger. Onderzoek van de Vereniging beleggers duurzame ontwikkeling (VBDO), liet zien dat in Nederland particulieren in 2001 3,3 miljard gulden belegden in duurzaamheid. Geschat werd dat institutionele beleggers ongeveer 1 miljard gulden belegden. De omvang er van is ongeveer 2 % van het totaal. Dat lijken misschien geen spectaculaire bedragen maar de groei was maar liefst 37 %.
In de VS is ethisch beleggen een langere traditie. De Quakers belegden vanouds al niet zaken die met wapens te maken hadden. De omvang van ethisch beleggen in de VS bedroeg 2000 miljard dollar in 2001. Van elke 100 dollar werden er 8 ethisch belegd. Een immens bedrag en door de omvang ervan is ethisch beleggen een uiterst serieuze zaak geworden voor iedereen die zich met geld bezighoudt.
In Nederland waren het ASN en Triodos bank, vanouds 'ethische' banken, die met ethische fondsen begonnen. Nu heeft iedere bank in Nederland zo'n fonds.

De calculerende bankier

Geld drijft bedrijven tot duurzaam handelen, niet meer, niet minder. Dat uitgangspunt is met name bij ethisch beleggen helder. De vraag is dan in hoeverre bedrijven werkelijk doen wat ze volgens de kritische consument en/of belegger moeten doen. Hoe wordt gemeten of een bedrijf een voldoende divers personeelsbestand heeft, er geen discriminatie plaats vindt bij werving en bij ontslag?
Vorig jaar juli lanceerde FTSE (spreek uit: foetsie), de beursindex van Londen, een nieuwe loot aan haar stam. De FTSE4Good (spreek uit: foetsie for good, een in het Nederlands wellicht een wat ongelukkig klinkende zinsnede). De FTSE4Good beoordeelt en indiceert bedrijven. Afhankelijk van de score stijgen of dalen ze in de index. Beleggers kunnen de index gebruiken om te beoordelen in welk bedrijf ze willen beleggen, gemeten naar duurzaamheidscriteria. Eén van de criteria waar de FTSE4Good naar kijkt, is de aanwezigheid van gedragscodes, een andere is non-discriminatie. De eisen zijn niet mals. Zo eist de FTSE4Good index dat het bedrijf bewijs levert over aanwezigheid van gelijke-kansenbeleid. Zo moet bijvoorbeeld meer dan 10 % van de manager vrouw moet zijn en moeten migranten in het management vertegenwoordigd zijn.
De bewindspersoon die dat in de wet SAMEN zou willen laten opnemen, zou door werkgevers worden gevierendeeld en in kokende olie gegooid.
De FTSE4Good kent een adviescommissie waarin onder meer Amnesty International is opgenomen. Mensenrechten maken een belangrijk deel uit van de meting, maar hier gelden de woorden van Donald Keith echter volop. Wat non-discriminatie betreft is het voor instellingen als de FTSE uiterst lastig om betrouwbare informatie te vergaren. Het behoort niet tot de core-business van Amnesty, en consultancybureaus hebben over het algemeen geen expertise op dit terrein.

In Nederland is het onder meer de VBDO die ten behoeve van haar leden bedrijven volgt op hun duurzaamheid. Maar voor deze en de andere 'meters' in Nederland geldt echter wat ook in Engeland geldt; op het terrein van diversiteit en non-discriminatie hebben zij geen of onvoldoende expertise in huis.

Mvo staat of valt met inzicht en doorzicht in bedrijven. Van bedrijven wordt dan ook gevraagd om te rapporteren. Een jaarlijkse rapportage stelt organisaties als de hierboven genoemde, maar ook niet-gouvernementele organisaties (ngo's), in staat te toetsen of werkelijk veranderingen hebben plaatsgevonden. Of wellicht om te bezien of incidenten, slechte cijfers en zo meer worden weggepoetst.

Grenzeloos geweten

Een zo significante ontwikkeling als mvo trekt in allerlei internationale gremia haar sporen. Eén van de belangrijkste initiatieven op dit terrein is het GRI (Global Reporting Initiative) van de VN. Het GRI werd een aantal jaren geleden in het leven geroepen. Het beoogt richtlijnen voor mvo-rapportages door bedrijven te geven. De hierboven gestelde problemen, zoals het meten van discriminatie, komen terug in het GRI. Onlangs werd bekend dat het GRI-instituut naar Nederland komt en zich vestigt in Amsterdam. Het betekent voor Nederlandse instellingen een goede kans om er toegang te krijgen.
Ook de EU trekt zich mvo aan. Medio 2002 zal een beleidsstuk worden gepubliceerd. Opvallend is dat anti-discriminatieorganisaties zich tot nu toe niet in de discussie hebben gemengd of hun invloed aangewend. ENAR noch anderen zijn betrokken geweest bij consultatieronden.

Mogelijkheden voor non-discriminatie

Mvo ontwikkelt zich razendsnel. Veel directeuren van multinationals hebben zich al over het onderwerp uitgesproken. Algemeen verwachten ze er blijvende invloed van. Voor anti-discriminatieorganisaties ligt hier de kans om bij bedrijven 'binnen te komen' waar dat eerder wellicht lastig was. Want dit is zeker: alle standaardwerken, ISO-normen en wat dies meer zij, melden dat non-discriminatie een belangrijk principe is. Dat is welhaast een open uitnodiging aan ngo's op dit terrein. Landelijk zijn er allerlei mvo-initiatieven, maar ook lokaal is er het nodige in beweging. ADB's hoeven slechts aan te schuiven, er is geen reden om daarmee te wachten.

Het is echter is wel van belang dat er duidelijke, althans eenduidige, indicatoren komen waarmee de mvo-prestaties van bedrijven op het terrein van non-discriminatie kunnen worden gemeten. Dat zal dan ook voor de komende tijd de uitdaging zijn.
Op dit moment ontwikkelt het LBR beleid op dit onderwerp. U zult er de komende tijd ongetwijfeld over horen.

Mr. R. du Long is zelfstandig onderzoeker en oud-medewerker van het LBR (nu Art.1).

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 2 / juni 2002.

Hieronder vind u een aantal relevante begrippen. Deze zijn afkomstig van de site duurzaamondernemen.nl (Becogroep 2001).

Corporate Social Responisibility (CSR):
CSR wordt gedefinieerd als het voortdurende commitment van bedrijven om zich ethisch te gedragen en bij te dragen aan economische ontwikkeling en aan het welzijn en leefmilieu van de werknemers en de gemeenschap. CSR is de derde pijler van duurzame ontwikkeling naast economische groei en ecologisch evenwicht.

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (mvo):
De kernelementen van maatschappelijk ondernemen of maatschappelijk verantwoord ondernemen zijn: bijdrage aan maatschappelijke welvaart op langere termijn en relatie met stakeholders. Hier spreekt men over de drie dimensies: People, Planet en Profit.
In het gebruik van de term mvo ligt de nadruk vaak op sociaal ethische aspecten van (internationaal) ondernemen (kinderarbeid en mensenrechten) en op de rol van het bedrijf in de lokale omgeving.

Ethisch beleggen:
De nadruk ligt hierbij op sociaal/ethische issues en minder op milieuaspecten. Ethische fondsen hanteren strenge uitsluitingscriteria.