Impressies uit Durban

Moeizaam gesleutel aan een slotverklaring. Keiharde conflicten over jodenhaat en de Midden-Oostenkwestie. De afgelopen VN-conferentie over racisme in Durban zat boordevol frustratie. LBR-directeur Hubert Fermina hield voor Contrast een dagboek bij van twee weken chaos, ontmoeting, inspiratie, en een onverwacht eindresultaat.

Contrast publiceerde het dagboek 13 september 2001, in editie nummer 27.

Dagboek Durban
Maandag 27 augustus 2001

Durban is er vol van. Het TV ontbijtnieuws maakt dagelijks melding van de voorbereidingen. Er worden 15.000 deelnemers verwacht aan de VN Wereldconferentie tegen Racisme in Durban, Zuid-Afrika en het daaraan voorafgaande NGO Forum. Zoals het hoort bij dergelijke grote conferenties waarbij vele regeringsleiders hun opwachting maken is er een immense veiligheidsoperatie op touw gezet waarvoor duizenden politie- en veiligheidsmensen zijn ingezet. Het hele gebied rond het ICC-gebouw is afgezet en tot no-fly zone verklaard. Zo goed georganiseerd als de veiligheidsoperatie in elkaar zit, zo armoedig is de organisatie rond het NGO Forum dat in tenten op het terrein van het Durban cricket stadion plaats vindt. Dit terrein biedt een chaotisch schouwspel van NGO-vertegenwoordigers op zoek naar de juiste locatie voor hun thematische commissie of caucus om er vervolgens achter te komen dat de commissie op een ander tijdstip of locatie bij elkaar komt, of helemaal niet, dat de stukken die ze willen bespreken andere stukken zijn dan oorspronkelijk afgesproken , dat uitgereikte programma's een dag later weer verouderd zijn en dat aangestelde rapporteurs niet komen opdagen.

Deze chaos was te voorzien en te voorkomen omdat het begin van de laatste voorbereidende vergaderingen een paar weken terug in Geneve -zij het op kleinere schaal - een zelfde aanblik bood. Ook de thema’s die in Geneve de boventoon voeren doen dat ook hier, alleen feller en luidruchtiger. Ondersteund door spandoeken, bloederige foto’s en trommels maken Palestijnen en Dalits, de onaanraakbaren van India, hun rondes over het terrein. Hevige discussies worden gevoerd door voor - en tegenstanders van Israël evenals de vraag of en op welke manier de misdaden door slavernij en kolonialisme in het verleden gecompenseerd moeten worden.

De eerste dag in Durban hebben we gebruikt om onze omgeving te verkennen. We hebben de terreinen waar de komende weken de onderhandelingen en besprekingen gevoerd zullen worden met de auto bezocht om er zeker van te zijn dat wij de volgende dag direct vanuit onze lodge naar het conferentieterrein kunnen rijden. Twee vrouwelijke collega’s gingen direct aan de slag. Op het terrein van de universiteit volgden ze een workshop lobbyen.

Dinsdag 28 augustus

De dag van de officiële opening van het NGO-forum. Indrukwekkend! Ik was het meest geraakt door de toespraken van president Mbeki en de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, Mary Robinson. Er stonden twee mensen die wisten waarover ze spraken. Ze zijn er gevoelsmatig bij betrokken. Dat komt over! Verder is het nog steeds bijzonder om alweer de tweede zwarte president van Zuid-Afrika te horen spreken. Mary Robinson is een bijzondere vrouw. Ze is telkens weer in staat mensen te motiveren en te enthousiasmeren.

De sfeer was geweldig. Veel gezang. Prachtige Zoeloe-dansen. Opvallend was de Zoeloe-jongen van een jaar of vier, vijf waarvan ik kan zeggen dat ik hem nooit na zal kunnen doen. Een belangrijk element van deze dansen is dat de benen van de dansers tot boven het hoofd worden opgetild. Ik kan u verzekeren, ik kom nog niet halverwege….

Helaas ging deze positieve sfeer snel verloren. Tijdens de derde prepcom in Geneve hebben we hard gewerkt aan de ontwikkeling van het NGO-document. Nu bleek opeens dat er een oude versie van het document circuleerde wat natuurlijk behoorlijk wat verwarring en ergernis met zich mee bracht, zowel in de caucussen van Africans, African Descendents en de Europese caucus die door mij en mijn collega’s werden bezocht. Helaas zou dit het patroon van de NGO-conferentie blijken te zijn.

Gelukkig waren er ook positieve ervaringen. Op het NGO-terrein richtten we een LBR stand in. Om u een beeld te geven: in drie grote hallen presenteerden een paar honderd NGO’s uit de hele wereld (letterlijk!) hun ervaringen, projecten, ideeën, etc. Geweldig!

Woensdag 29 augustus

Opnieuw chaos (alleen al over de gebruikte taal werd eindeloos gepraat), maar ook positieve zaken. Veel discussie over reparations m.b.t. de slavernijperiode. De meningen zijn nogal verdeeld over hoe die reparations moeten plaatsvinden. Een groot deel van de aanwezigen wil praten over erkenning en respect, anderen leggen de nadruk op (persoonlijk) financiële genoegdoening. Verder kennis gemaakt met collega’s uit alle windstreken. Er is veel belangstelling voor de unieke wijze waarop het LBR in Nederland opereert. Men is verbaasd over de mogelijkheden waarover het LBR beschikt. Het lijkt me fantastisch om na de conferentie onze ervaringen met hen te mogen delen.

Er worden talloze workshops en lezingen aangeboden. Niet altijd even interessant, maar in ieder geval biedt het een enorm dynamisch beeld. In de caucussen probeert men met veel enthousiasme verder te werken aan het slotdocument. Helaas wordt een en ander overschaduwd door de enorme aandacht die wordt opgeëist door de Midden-Oosten problematiek.

Donderdag 30 augustus

Groot probleem: er blijken maar 760 pasjes beschikbaar voor NGO’s om de officiele conferentie bij te wonen. We zijn verontwaardigd. Had Mary Robinson bij de opening niet juist benadrukt dat de NGO’s een belangrijke rol spelen bij de gouvernementele conferentie? Dit gedoe kost veel tijd en energie. Kofi Annan sprak de NGO’s toe vandaag. Hij hield een gloedvol betoog over het belang van NGO’s voor het welslagen van de conferentie.

In de aanloop naar Durban heeft het LBR een aantal bijeenkomsten verzorgd voor geïnteresseerde organisaties. Daarbij werd nauw samengewerkt met E-quality, dat zich vooral bezig houdt met het gender-perspectief. Deze prima samenwerking kreeg een succesvol vervolg in Durban. Samen met mijn collega Joan Ferrier, directeur van E-quality, had ik het genoegen de bijeenkomsten van de aanwezige Nederlandse NGO’s voor te bereiden en voort te zitten. Tijdens de meeting van vandaag stonden (helaas alweer) vooral praktische problemen en centraal. Ofschoon van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat werd gewerkt was er ook nog tijd voor vertier. Iedere avond werd er een cultureel programma aangeboden. Vanavond genoten we van heerlijk Zuid-Afrikaanse Jazz. We hebben gelijk van de gelegenheid gebruik gemaakt om LBR-kaarten met een fantastische tekst van Jazz-gigant Lester Bowie te verspreiden.

Vrijdag 31 augustus

De officiële opening van de gouvernementele conferentie. Een duidelijk verschil met de NGO-vergadering. Hier waren de zaken beter geregisseerd, de heren aanwezigen zaten strak in het pak en de dames deden hier niet voor onder. Kofi Annan riep de aanwezigen op tot samenwerking om aan het eind van de conferentie niet weg te gaan zonder het behalen van een resultaat. Verder een strijdvaardige Mbeki die aandacht vroeg voor het verschil tussen theorie en praktijk. De Zuid-Afrikaanse minister van Buitenlandse Zaken, mevrouw Zuma, werd gekozen tot voorzitter van de conferentie. Zij werd uitvoerig geprezen. Dat enthousiasme sloeg ook over op mij.

Daarna naar een workshop van de UNHCR geweest over de wijze waarop de westerse landen hulp bieden bij de vluchtelingenproblematiek. Na afloop nog gesproken met onze Hoge Commissaris, Ruud Lubbers.

Zaterdag 1 september

De hele ochtend achter de stand gestaan. Er was veel belangstelling voor onze informatiefolders, jaarrapportages over racisme in Nederland, ansichtkaarten en vooral onze posters met de tekst ‘All Zebra’s look the same, unless you’re a Zebra’. ’s Middags naar de afsluiting van het NGO-forum. Fidel Castro maakte er een hele show van. Leuk om hem te zien spreken, maar inhoudelijk zou ik meer gecharmeerd zijn geweest van Tutu of Colin Powell. Heel jammer dat hij zijn ervaringen niet met ons wilde delen. Een belangrijk land als de USA hoort thuis op een wereldconferentie als deze.

Tijdens onze dagelijkse bijeenkomst met de Nederlandse NGO’s werden we vereerd met een bezoek van minister van Boxtel, de Nederlandse ambassadeur en de kamerleden Rehwinkel en Leers. Van Boxtel bood ons de gelegenheid om materiaal aan te dragen voor zijn speech. Het was een spontane en constructieve bijeenkomst. De delegatieleden waren van harte bereid om in te gaan op vragen van NGO-zijde.

Zondag 2 september

Vandaag werd gekenmerkt chaos en onduidelijkheden. De avond tevoren was er gestemd over de NGO-declaration. De manier waarop dat ging was chaotisch: procedures veranderden iedere 5 minuten, van de 40 caucussen – die overigens soms ter plekke werden opgericht – die begonnen aan het proces bleven er uiteindelijk 16 over. Anti-Israel Passages in het document hielden de gemoederen bezig. De stemmingsprocedure ontaardde in een schreeuwsessie. Veel mensen liepen gefrustreerd weg. Uiteindelijk werd er een document aangenomen dat voor velen, waaronder het LBR, onaanvaardbaar is. De uiteindelijke tekst van het document bleek overigens niet beschikbaar. In de Europese caucus werd, uit verontwaardiging over de gang van zaken, gewerkt aan een verklaring. Het voorstel bevatte drie elementen: bezwaar tegen de ondemocratische, chaotische procedures, afstand van hate-speech in de declaratie, maar ook het onderstrepen van de positieve passages van het document waar zo lang aan was gewerkt.

Van Boxtel hield een goed afgewogen speech. Hij bood verontschuldigingen aan voor de gevolgen van slavernij en kolonialisme, ging uitgebreid in op het Nationaal Slavernij Monument dat in Nederland zal verrijzen, riep op tot het ontwikkelen van Nationale Actieplannen en benadrukte vormen van meervoudige discriminatie. Tenslotte gaf hij aan geschokt te zijn door antisemitische uitlatingen tijdens de NGO-conferentie. Ik was het hier van harte mee eens!

Maandag 3 september

Vanochtend een enerverende ochtend gehad. De kwestie Midden-Oosten heeft de conferentie definitief verdeeld in twee kampen. De Europese caucus werd het niet eens over een gezamenlijk standpunt. De bijeenkomst ontaarde in een schreeuwsessie. Ook binnen de Nederlandse NGO’s was sprake van verwarring. Dit kan nooit de bedoeling zijn geweest van de antiracisme conferentie. Ik voel me gefrustreerd. Nu zijn de andere thema’s helemaal ondergesneeuwd.

Dinsdag 4 september

We komen er niet uit. De Europese caucus komt niet tot een gezamenlijke verklaring. Het LBR besluit om samen met bevriende Europese antiracisme NGO’s een eigen persbericht op te stellen waarvan de inhoud overeenkomt met het oorspronkelijke voorstel van de Europese caucus (zie 2 september). In de NGO briefing van die ochtend werd beloofd dat er vandaag een einde zou komen aan alle onduidelijkheden. Helaas…

Ik heb het voorrecht om ‘ s ochtends een lezing bij te wonen van de Amerikaanse dominee Jesse Jackson over de emancipatie van Afro Amerikanen. Ik vond hem niet meer het vechtersstraatjongen-type van vroeger. Je kunt hem bijna vergelijken met een D66er van de huidige tijd. Deskundig, sociaal en zoekend naar oplossingen voor de toekomst. In de middag trek ik de stoute schoenen aan en loop mee met een demonstratie georganiseerd door het ANC. De leuzen blijven helder in mijn gedachten: no justice, no peace, reparations now!

Woensdag 5 september 2001

Bij het krieken van de dag opgestaan. Daarna ons dagelijks ontbijt genuttigd, dat er zoals gebruikelijk vorstelijk uitzag. De afgelopen dagen hadden we geen tijd om een aantal zaken uit te werken, vandaar dat ik de ochtend heb gereserveerd om een aantal zaken te regelen. Een interview met de Wereldomroep, de dagelijkse briefing met de Nederlandse NGO’s voorbereiden en niet te vergeten contacten met de achterban in Nederland onderhouden. ’s Middags om 13.00 uur vertrokken naar het ICC-gebouw. Bij de Nederlandse NGO’s klinken geluiden van: we zijn de eenzijdige berichtgeving in Nederland zat. Het lijkt alsof er in Durban alleen wordt geproken over het Midden-Oosten conflict. Er is veel meer te beleven: workshops over Indigenous People, de rol van de media, business and civil society, etc.

Op verzoek van de ngo’s bezochten twee Tweedekamerleden: de heer Rehwinkel en mevrouw Remak, professor van Boven, adviseur van de regering en mevrouw Louise Mulder, lid van de Commissie Gelijke Behandeling onze dagelijkse Nederlandse NGO-bijeenkomst. Er werd dankbaar gebruik gemaakt van de gelegenheid om vragen te stellen. ’s Avonds hebben we meegedaan aan een candlelight demonstratie voor compensatie en reparatie m.b.t. het slavernijverleden.

Donderdag 6 september 2001

Om kwart voor drie werd ik plotseling opgebeld met de mededeling dat de Nederlandse delegatie ons dringend wilde spreken. Diverse gedachten gingen door mijn hoofd. Geeft de Nederlandse delegatie ook de pijp aan Maarten? Zijn ze in de EU verdeeld? Uiteindelijk bleek dat de Europese delegaties tot diep in de nacht bezig zijn geweest om een oplossing te zoeken. Dat was niet gelukt. Er was sprake van een kritieke fase in de onderhandelingen. De hete hangijzers zijn de anti-Israël passages en het gedeelte over compensatie van het slavernijverleden.

Het wordt langzamerhand tijd om te weten of het NGO-slotdocument wel of niet aangeboden is, wel of niet aangenomen is, en wel of niet gepubliceerd is. Het blijkt dat mevrouw Mary Robinson een verklaring zou geven, maar waar, wanneer en hoe is onduidelijk. Uiteindelijk werd een zaal bekend gemaakt maar helaas verscheen mevrouw Robinson niet. De voorzitter van de vergadering deelde ons mede dat zij de volgende morgen een verklaring zou afleggen tijdens de NGO briefing.

Vrijdag 7 september 2001

Al vroeg uit de veren, want het is vandaag de dag van de waarheid. Mary Robinson heeft een uitstekend verhaal. Ze geeft aan het NGO-document niet te zullen accepteren vanwege de anti-Israel passages. Wel is ze te spreken over andere elementen, zoals bijvoorbeeld de teksten over vrouwenhandel en inheemse volkeren. Ze zag in de het document een aantal duidelijke aanknopingspunten voor haar verdere werk. Knap hoe ze in staat is om de boel toch weer positief af te sluiten.

Om drie uur togen we opgewekt naar de grote zaal om de sluitingsceremonie bij te wonen. Maar helaas, opnieuw was het wachten geblazen. Men was er nog niet uit. We zijn toen maar de stad in gegaan. Gelukkig bleek dat men zaterdag toch nog overeenstemming heeft kunnen bereiken. Wel compensatie, maar geen financiële claims en de anti-Israel passages waren geschrapt. Daarmee kwam er toch nog een positief einde aan een moeilijk verhaal. Er is in ieder geval een basis gelegd voor vervolgactiviteiten.