Voorstel LBR vindt geen genade bij ex-directeur Sjamaar

Tot in Genève is de segregatie in het Nederlandse onderwijs onderwerp van gesprek. De Verenigde Naties tikte de Nederlandse regering er onlangs zelfs over op de vingers. Het Landelijk Bureau ter Bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR, nu Art.1) dacht creatief mee over oplossingen. Conclusie: het verschijnsel van zwarte en witte scholen los je niet van vandaag op morgen op. Maar je kunt wel het voortgaande proces van segregatie een halt toeroepen door zwarte en witte scholen intensief te laten samenwerken. Gemeenten zouden die samenwerking moeten belonen en financieel en onderwijstechnisch ondersteunen. LBR-directeur Hubert Fermina denkt aan gezamenlijke educatieve projecten en onderlinge uitwisseling van scholieren. De scholieren zijn niet alleen 'te gast' op de andere school, maar nemen daar deel aan het onderwijs via veelsoortige activiteiten. "We moeten het poldermodel er met de paplepel ingieten", zo vat Fermina het plan samen.

Tijdverspilling
"Luchtfietserij", is de eerste reactie van Matthé Sjamaar, voormalig rector van het Niels Stensen College. In de ultieme poging zijn leerlingen de beste bagage mee te geven, opperde hij in 1998 het rebelse idee om zijn school te sluiten en de, voornamelijk zwarte, leerlingen over de andere Utrechtse scholen te verdelen. Het kostte hem zijn baan. Sjamaar tegen Fermina, die jarenlang actief was in D66, onder andere als Kamerlid: "Het verbaast mij niets dat u uit de politiek komt. Uw plan komt neer op 'management by speech'. U wilt scholen verplichten tot samenwerken. En omdat er geld voor beschikbaar is, gaan ze het braaf uitvoeren. Maar het echte probleem van de segregatie in het onderwijs wordt er niet door opgelost. Het is slechts tijdverspilling voor docenten en leerlingen."

Fermina: "Een oplossing blijft tot nu toe juist achterwege omdat een goede samenwerking tussen scholen ontbreekt. Ik leg de nadruk op sámen en niet op móeten. Er zijn zwarte en witte scholen ontstaan omdat overheid en politiek hebben zitten toekijken. Nu moet er iets gebeuren. Maar hoe? Dat is de vraag. Ik ben bang dat we via dwang verder van huis komen. Daarom vraag ik de overheid ons te faciliteren om de gesepareerde groepen dichter bij elkaar te brengen."

Sjamaar: "Dan ben ik benieuwd of u die Turkse mevrouw in Deventer steunt, die moeder die met andere ouders vond dat basisschool De Kameleon moest sluiten omdat er alleen maar Turkse leerlingen op zaten. Of zegt u: stuur uw kinderen rustig naar uw Turkse school, wij gaan wel wat met samenwerking doen?"

Fermina: "De situatie op de Kameleon ligt heel anders. Wat de meeste mensen niet weten, is dat de Kameleon een dependance is van een veel grotere, witte, school. Het is schandalig dat zo’n bestuur zo’n gesegregeerde situatie laat voortbestaan."

Sjamaar: "Maar dat is toch in alle steden van Nederland zo? Het Niels Stensen was ook een zwarte school onder een bestuur dat voor de rest alleen witte scholen had."

Fermina: "Daarom zeg ik dat we dergelijke besturen langzamerhand moeten dwingen…"

Sjamaar: "Ah, dus toch dwingen!"

Fermina: "…om met elkaar te gaan samenwerken. De overheid moet de besturen daarop aanspreken. Ze hebben absoluut niet het idee dat ze discrimineren. Ze halen allerlei argumenten aan. Ze zullen nooit zeggen: ik wil geen zwarte kinderen op mijn school."

Sjamaar: "Vertegenwoordigers van de overheid zijn geen haar beter. Kijk maar naar mevrouw Adelmund. Zij woont in Amsterdam en zoekt voor haar kinderen een eliteschool op. Die absoluut niet door zwarte mensen kan worden bezocht, tenzij ze ook bij de elite horen, alleen al omdat het schoolgeld te hoog is."

Fermina: "Vrienden van mij doen het ook. En toch zeg ik: het moet worden gestopt. En dat gaat niet via de weg van 'moeten'. Vanuit mijn idealistische visie vind ik dat we toch met die besturen om tafel moeten gaan zitten, om hen te vragen wat de achtergrond van die houding is. Nogmaals: ze hebben absoluut niet het idee dat ze discrimineren. Geen bestuur zegt: ik wil geen zwarte kinderen op mijn school."

Sjamaar: "Nee, natuurlijk niet. Ik ken al die argumenten uit mijn hoofd. Ik ben zelf ook manager geweest en weet precies hoe je die regels uit Zoetermeer kunt omzeilen."

Fermina: "Ik wil proberen om al die 'fake-argumenten' met tegenargumenten onderuit te halen."

Sjamaar: "Het is juist de houding van 'laten we lief zijn voor elkaar' en 'laten we uitgaan van de goede wil van alle mensen, die het in de hand werkt dat het in Nederland altijd weer fout gaat'. Natuurlijk zitten er veel goede kanten aan het poldermodel, maar het is ook synoniem met het model waarin de economie voorgaat en onderwijs, welzijn en veiligheid worden verwaarloosd."

Vrijheid afschaffen
De rector in ruste ziet maar een manier om de segregatie echt aan te pakken: de vrijheid van onderwijs afschaffen. Artikel 23 van de Grondwet leidt ertoe dat scholen, met een verwijzing naar hun levensbeschouwelijke grondslag, allochtone leerlingen weigeren. "Het probleem is de verzuiling in het onderwijs. Die leidt ertoe dat de vrijheid van onderwijs nu dagelijks met voeten wordt getreden! Waarom stelt u dat niet aan de kaak? Mijn verwijt is dat alle strijd uit uw standpunten weg is. Dit is koren op de molen van de heersende politiek: het is zo vriendelijk en aardig. Het accepteert de hele status-quo. Laat ik u wat munitie aanreiken. Onderwijswatcher Leo Prick schreef in het NRC een column waarin hij ervoor pleit om van de scholen die schermen met artikel 23, de vrijheid van onderwijs, te eisen dat hun leerlingen werkelijk katholiek zijn. Moet je kijken hoeveel leerlingen er over blijven. Je zou de zuiverheid van die wet bij de overheid kunnen neerleggen."

Fermina vindt afschaffing van de onderwijsvrijheid geen haalbare kaart. "U kent de mentaliteit in Nederland net zo goed als ik. Geen enkele partij durft er zijn vingers aan te branden. Ik propageer de weg van de geleidelijkheid. We moeten ernaar streven dat in de macht in het onderwijs verschuift, dat allochtone ouders meer invloed krijgen. Die ouders in Deventer zijn daar een mooi voorbeeld van.

Zij hebben de macht gekregen, ook dankzij de steun van buiten. Door hun actie zijn de leerlingen van de Kameleon verspreid over andere scholen."

Sjamaar: "Mijn eerste reactie op het nieuws uit Deventer was dat deze ouders scherp doorhebben waar het echt om draait! Het klopt dat ouders het voortouw zouden moeten nemen bij het doorbreken van de impasse. Probleem is dat tegenover de allochtone ouders de witte ouders staan, die nog machtiger zijn. Zij houden de witte scholen in stand door telkens als er een vacature komt in het bestuur of de medezeggenschapsraad, deze op te vullen met hetzelfde slag witte ouders."

Fermina: "Vroeg of laat zal dat veranderen. Niet door inspanningen van de gevestigde orde, ook niet van de politiek. Maatschappelijke organisaties moeten de ouders ondersteunen en onderwijzen, zodat ze hun weg vinden in de bestuursorganen van het onderwijs."

Sjamaar: "Het onderwijsbestel is inderdaad vreselijk ingewikkeld. Dat maakt het ook zo moeilijk voor mensen die niet tot de eerste laag behoren om naar de macht te grijpen. Dat hou je in stand door het probleem een beetje toe te dekken en niet te scherp te formuleren. Allochtone ouders worden zo niet gestimuleerd om hun onvrede te uiten. Alleen door het probleem van de segregatie scherp naar voren te brengen kun je ouders mobiliseren."

Kwaliteit
Het gesprek komt op de kwaliteit van zwarte scholen. Fermina wil maatregelen tegen segregatie, maar verzet zich tegen het beeld dat alle zwarte scholen slecht zijn. Sjamaar windt zich op. Ook hier dekt Fermina het probleem toe, meent hij. "In de kwaliteitskaart van scholen zit een stuk bedrog. Als een school een bepaald percentage migranten heeft, is er een andere maat van toepassing: worden de resultaten omhoog geschroefd. Als de kwaliteitskaart volkomen eerlijk zou zijn, van elke school hetzelfde, dan zouden de feiten rond zwarte scholen veel duidelijker zijn. Zou u dat niet moeten aanpakken?"

Fermina: "Dat zou een idee zijn."

Sjamaar: "Dat maakt in ieder geval een hoop duidelijk. Ik heb als rector van de school regelmatig de inspectie hierop geattendeerd, maar zonder succes. Bovendien zou de inspectie voor het samenstellen van de kwaliteitskaart, de aparte locaties van de brede multicultischolen als eenheid moeten hanteren en niet de administratieve eenheid, die de segregatie die binnen zo’n school verbloemt."

Fermina: "Ik proef uw ongeduld en waardeer dat. Ik ben blij dat er mensen zijn zoals u, die hebben gezegd: het is nu afgelopen. Maar ik zie dat je de problemen niet van vandaag op morgen kunt oplossen. Ik zoek naar tussenoplossingen en dat is praten met de overheid. Ook willen we dat er een soort wet Samen komt voor het onderwijs. Bovendien zouden we meer gebruik moeten maken van andere organisaties. Als Forum en ik de handen ineenslaan, dan is er geen organisatie of overheid die er niet naar luistert."

Sjamaar: "Ik zou willen dat instanties als Forum en de uwe strijdbaarder waren."

Fermina: "Die strijd krijgt u: emancipatie kost tijd. We moeten niet te ongeduldig zijn."

Dit artikel verscheen 19 oktober 2000 in Contrast, weekblad over de multiculturele samenleving, nr 31.