Slecht belicht

Zondagmiddag, onbevangen zet ik de televisie aan, het begin van mijn routineuze, maar oh zo aangename televisiezondag. Die begint om 17.00 uur met het beschaafde kunstprogramma 'De Plantage' en eindigt even voor middernacht met een Engelse humoristische serie - allemaal VPRO, Neerlands progressiefste publieke omroep. 'De Plantage': Het geciviliseerde, want het gaat om kunst en de mensen die zich daarmee bezighouden zijn toch per definitie ‘civilisés’, maar tegelijkertijd luchtige kunstprogramma, onder leiding van de eveneens geciviliseerde, keuvelende presentatrice Hanneke Groenteman. Geciviliseerd? Keuvelend? Het wordt een hels lawaai deze zondagmiddag. Alle boze geesten lijken zich te hebben verzameld in de Plantage, kortom een pandemonium breekt los.

Woensdag-gehaktdag
Ruim een eeuw geleden was er ook sprake van een plantagestrijd. L'histoire se répète? Dit keer is er slechts één opstandige, en wel van Surinaamse afkomst. Deze keer wordt er echter niet met zweep of geweren gevochten, maar zoals het een ontwikkeld land betaamt, met woorden. Die kunnen echter net zo dodelijk zijn. De Cultuurnota van staatssecretaris Rick van der Ploeg is het onderwerp van deze middag. 'Groenteman, maak er wat van!' was vroeger de leuze van het programma. En Groenteman maakt er wat van. Op welk moment krijg ik in de gaten dat dit geen zondag-rustdag, maar gehaktdag wordt? Is dat toen wanneer een normaliter relaxt, maar nu totaal over zijn toeren sprekende theatermaker Marc Warmerdam met een beschuldigende vinger naar allochtonen wijst als de oorzaak voor het stopzetten van de structurele subsidie aan Orkater? Of is het als Titus Muizelaar bijna schuimbekkend programmamaker Guilly Koster aanvliegt als deze de vooral in allochtone kringen gewaardeerde, misschien inderdaad niet zo tactische, maar wel ware woorden spreekt: "Wij hebben jaren geleden, nu weten jullie ook eens hoe dat is!" Wat een programma over cultuurbeleid moet worden, ontaardt in een allochtoon-autochtoon-discussie.

Opzet of aanzet?
Ik kan bijna niet tot een andere conclusie komen dan dat de Plantage-redactie dit pandemonium met opzet had uitgelokt. Zij had ook een tevreden jeugdige autochtone theatermaakster uit Groningen kunnen uitnodigen. De nota van Van der Ploeg ging immers niet alleen over diversiteit in etniciteit, maar ook over diversiteit in regio’s, sekse en leeftijd. Guilly Koster is in de val gelokt. Hij was helemaal niet uitgenodigd om over de Cultuurnota te praten. De programmamaker was uitgenodigd als gepersonifieerde allochtone uitlaatklep voor al de frustraties van witte gevestigde theatermakers. Door een zwarte programmamaker, niet eens theatermaker, te kiezen, werd het een zwart-wit-discussie die nog maar weinig met het Nederlandse cultuurbeleid te maken had. Deze uitzending is exemplarisch voor de beeldvorming in de media. Wat is het resultaat van deze beschamende vertoning? De onzorgvuldige voorbereiding van het televisieprogramma heeft een onnodige afstand tussen zwarte en witte kunstenaars gecreëerd, met directe repercussie op de sociale cohesie in de Nederlandse samenleving. Hoe kan deze breuk gelijmd worden? Het is goed dat de onvrede er uitkomt, wordt er gezegd. Maar voor wie is dat goed? Er zou nu tenminste een discussie op gang komen, maar de vraag is: tussen wie?

Drama
Dit jaar is trouwens een druk jaar voor allochtonen. Mogelijk zijn velen het al vergeten, maar allochtonen stonden het eerste kwartaal ook al in de spotlight van de, in dit geval vooral geschreven, media.. Het essay 'Het Multicultureel Drama' van Paul Scheffer bracht heel Nederland in rep en roer. Heel Nederland? Over zijn tweede veel genuanceerder essay over de multiculturele samenleving repte bijna niemand. "Als ik dit tweede artikel het eerst had geschreven, waren er nooit zoveel reacties gekomen", geeft Scheffer later toe. Maar het beeld, in dit geval negatieve beeld, was gevormd: allochtonen zijn een drama. Laat ik duidelijk zijn. De vrees die Scheffer in zijn eerste essay uit voor een etnische onderklasse, deel ik. En natuurlijk gaat het samenleven tussen allochtonen en autochtonen niet van een leien dak. Ieder brengt zijn eigen referentiekader en gewoontes mee. Hoeveel kun je geven, hoeveel wil je nemen? Niet alleen de opiniemakers accentueren negatieve kanten van de multiculturele samenleving, ook degenen die het nieuws selecteren, schenken onevenredig veel aandacht aan negatieve gebeurtenissen. De hele moslimgemeenschap werd door één, in de pers breed uitgemeten, incident van erewraak afgeschilderd als potentiële bedreiging van de Nederlandse normen en waarden. Zoals in 'De Plantage' de nuance zoek was, ontbreekt die ook in 'Het Multicultureel Drama' en in de nieuwsselectie. Ongenuanceerdheid blijkt géén basis voor discussie te zijn. Kijk naar het weinige aantal allochtonen dat zich geroepen voelde om te reageren in de media. Niet dat 'ze' niet boos waren, maar ze waren te boos voor woorden, omdat het falen van de 'multiculturele samenleving' te eenzijdig op de allochtone schouders werd gelegd. Dat maakt monddood.

Het laatste taboe
Hoe komt het eigenlijk dat er de laatste tijd zo vrijmoedig over allochtonen wordt gesproken? Twee maatschappelijke ontwikkelingen lijken deze specifieke berichtgeving te stimuleren. Het is tegenwoordig 'in' om te zeggen dat "mensen de mond wordt gesnoerd" (Pim Fortuyn in de Balie in Amsterdam) en "alle taboes bespreekbaar moeten zijn" (HP/De Tijd). Maar in een land waar je de meest bizarre seksprogramma's voorgeschoteld krijgt, is het natuurlijk moeilijk om nog een taboe te vinden. In Nederland mocht en kon immers alles. Toch werd gelukkig nog één taboe gevonden: de normen en waarden allochtonen. De berichtgeving over allochtonen valt ongelukkigerwijs samen met een andere tendens in de maatschappij; die van vervlakking ingegeven door ongebreideld individualisme en consumentisme. Iedereen is zo druk met werken en het wanhopig vinden van zijn optimale ik in Oininio-achtige sferen dat er geen tijd overblijft om zich ergens in te verdiepen. In een tijd waarin het individualisme en consumentisme hoogtij viert en het individu ongedurig van het ene programma naar het andere programma zapt, en steeds minder mensen lange artikelen willen lezen, worstelen media met de vraag hoe de media de consument nog kunnen vasthouden. Het antwoord is: met info-bytes, schokkende one-liners die de aandacht trekken. Menige kop in gerespecteerde dagbladen zou in Privé niet misstaan: het leven verpakt in slogans, snel en ongenuanceerd. Zo leek het NCRV televisieprogramma 'Rondom Tien' van Cees Grimbergen een interessant programma te worden; het samenleven van allochtonen en autochtonen was het thema, een info-byte die mij aansprak. Het eerste shot was echter een politieman die vertelde over de problemen die hij met Marokkaanse jongeren heeft. De toon was gezet, de invalshoek duidelijk: allochtonen maken problemen. Maar het ging toch om het samenleven? Allochtonen én autochtonen? Zo'n opening vraagt gewoon om een Marokkaanse jongere die gepikeerd uitroept dat de politie 'altijd racistisch' is. Zo'n opening nodigt niet uit tot debat, maar tot verdediging of even ongenuanceerd terugroepen. Het ware beter geweest als dit item verder in het programma aan de orde was gekomen. Geïrriteerd volgde ik het programma verder.

Pareltjes
Maar laten wij dit verdrietige verhaal over beeldvorming in de media positief eindigen. Want er zijn gelukkig ook voorbeelden van positieve beeldvorming in de berichtgeving over allochtonen. Zoals een paar jaar geleden de serie over een basisschool in de Schilderswijk van (toen nog) TV-Dits. Problemen te over op zo'n school, maar je zag ook waar die vandaan kwamen. De persoonlijke verhalen gaven daar inzicht in. Een ander juweeltje was de prachtige zesdelige serie over de Amsterdamse Turkse voetbalclub Turkiyem Spor van de NPS. Helaas werd deze in de zomervakantie uitgezonden. Problemen te over in zo'n voetbalclub, maar die werd in een context geplaatst. De serie over Turkiyem Spor was kwalitatief goed gemaakt, met oog voor het persoonlijke verhaal. Het leven is nu eenmaal niet in één info-byte te vatten. De serie is mooi vormgegeven, niet zoals gebruikelijk is bij een programma dat over allochtonen gaat, gegoten in een educatief sausje en met een niet passend achtergrondmuziekje op de achtergrond. Waarom maakt vooral NOT/Teleac programma's over en met allochtonen? Wie dwingt nu wie in een welzijnshoek? De media moeten beseffen dat zij halfgoden noch demonen zijn en afdalen uit hun tempel van hoogmoed en scoringsdrift. Soms zijn het boze geesten bij elkaar, soms maken ze een hels lawaai, zoals Paul Scheffer, maar de media zijn slechts professionele boodschappers van de gebeurtenissen in de samenleving, en meer moeten zij ook niet willen pretenderen.

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 0 / november 2000.