Sambo en het respect voor de lezer

"Er was eens een jongetje en hij heette Sambo en hij was pik pik zwart". Dit zijn de eerste regels uit het boekje 'Sambo, het kleine zwarte jongetje', dat dateert uit de jaren zestig en een populair exemplaar was uit de reeks 'Gouden Boekjes'. Het jongetje beleeft een spannend avontuur als hij met zijn pas gekregen nieuwe kleren een wandeling gaat maken. Hij komt een aantal tijgers tegen die hem op willen eten, maar hij weet te ontsnappen door hen één voor één zijn nieuwe kledingstukken te geven. Als hij helemaal naakt is, zit er nog maar één ding op: vluchten en in een boom klimmen. De tijgers rennen vervolgens zoveel rondjes om de boom dat ze smelten en veranderen in boter. Sambo's vader bakt van de boter tijgerpannenkoeken, die de familie met smaak opeet.

Het boekje is met name in de Verenigde Staten controversieel. De naam Sambo wordt door velen als beledigend ervaren, evenals het gegeven dat de vader in het verhaal van de grond eet. In 1996 verscheen een moderne versie, geschreven door de zwarte auteur Julius Lester. Hij veranderde de naam van het jongetje in Sam. Sterker nog, alle personages in het verhaal noemde hij Sam. Lester maakte er nadrukkelijk een fantasieverhaal van.

Beruchte boekjes

In Nederland ligt 'Sambo' dit najaar weer in de winkels. In de oorspronkelijke versie. Dus inclusief de beledigende naam en de nadruk op de huidskleur van het jongetje. Uitgeverij Rubinstein brengt alle klassiekers uit de reeks 'Gouden boekjes' weer op de markt. Dirk Broekman van Uitgeverij Rubenstein vindt het niet nodig om de tekst te herzien. "Dat doen wij niet, uit respect voor de originele boekjes. (…) Wij vinden het niet racistisch", zegt hij in een artikel van Paul Steenhuis in NRC Handelsblad van 15 juni 2001.

Andere beruchte oudere boekjes, waarin op een stereotype, negatieve of anderszins storende manier over zwarte mensen of minderheidsgroepen wordt gesproken, zijn bijvoorbeeld 'Oki en Doki bij de negers' van Henri Arnoldus en het stripverhaal 'Kuifje in Afrika'. Een recent voorbeeld is het boek 'Verraderlijke vrienden' van Theo Hoogstraaten, over het Israëlisch-Palestijnse conflict. En binnenkort dus wederom Sambo.

Oud en bejaard

Weinig mensen lijken zich hierover druk te maken. Het bericht over de heruitgave ontlokte geen discussie in de media. Een enkele briefschrijver reageerde, dat was alles. Een kleine zoektocht naar literatuur over dit onderwerp wijst uit dat er de laatste jaren weinig is verschenen op dit gebied. De meeste boeken stammen uit de jaren tachtig en begin -negentig.
De besproken jeugdliteratuur in deze onderzoeken en artikelen is inmiddels oud en bejaard. Inmiddels kun je daarover zeggen: in vroeger tijden dacht men zo en ach, toen wist men niet beter. Anno 2001 weet men wél beter. Nederland is al vele jaren een multiculturele samenleving, die niet alleen bestaat uit witte Nederlanders. Juist daarom is het belangrijk dat alle verschillende bevolkingsgroepen in jeugdliteratuur - en uiteraard ook in andere media - op een representatieve, genuanceerde manier worden beschreven en afgebeeld. De effecten die een stereotype, negatieve beeldvorming kan hebben zijn zeer nadelig voor de betreffende bevolkingsgroepen en als gevolg daarvan ook voor het functioneren van de multiculturele samenleving als geheel.

Negatieve effecten

Waar maken we ons nu druk om? Inmiddels zijn er aardig wat publicaties verschenen over het onderwerp beeldvorming, maar helaas is er nog geen uitgebreid wetenschappelijk onderzoek gedaan naar (lange termijn) effecten ervan. Een al wat ouder voorbeeld is een proef die in de Verenigde Staten in 1989 is gedaan. Zwarte kinderen kregen plaatjes te zien van identiek geklede kinderen, telkens één wit en één zwart. Hen werd door de onderzoekers gevraagd om het knappe, het lelijke, het vuile, het schone, het intelligente en het domme kind te kiezen. De overgrote meerderheid wees de zwarte kinderen aan als lelijk, dom en vuil. Een duidelijk negatief effect. We zetten er hier een aantal op een rijtje.
Ten eerste veroorzaakt negatieve beeldvorming een negatieve houding ten opzichte van anderen. Als in kinderverhalen de heldenrol steeds bestemd is voor een witte Nederlander en de schurkenrol steeds gespeeld wordt door een zwarte, ontstaat al gauw het idee dat 'die mensen dan wel slecht zullen zijn'. Dit effect wordt versterkt doordat in kinderverhalen vaak een duidelijke scheiding gemaakt wordt tussen 'goed' en 'slecht'.
Ten tweede kan negatieve beeldvorming leiden tot een gebrek aan (positieve) identificatie. In het genoemde voorbeeld krijgt een wit kind een prachtige mogelijkheid om zich te identificeren: een positief voorbeeld. Dat is goed voor het zelfvertrouwen van het kind. Een zwart kind echter leest steeds hoe slecht mensen die op hem of haar lijken zijn. Dit kan minderwaardigheidsgevoelens tot gevolg hebben.
Ten derde kan het door negatieve beeldvorming in boeken ontbreken aan perspectief. Een zwart kind dat in verhalen nooit eens leest over een zwarte dokter, directeur of wetenschapper, zal niet snel op het idee komen dat dat voor hem of haar wel tot de mogelijkheden behoort. Een meisje dat in boeken alleen maar vrouwen ziet in verzorgende beroepen, zal minder snel geneigd zijn voor een technisch beroep te kiezen.

Het mag duidelijk zijn dat het belangrijk is kritisch naar kinderboeken te kijken alvorens ze aan te bieden. Het is aan te bevelen dat bibliotheken bijvoorbeeld met behulp van een checklist hun collectie screenen en eventueel titels verwijderen. De overkoepelende bibliotheekcentrales kunnen een rol spelen door kritisch te zijn in hun informatie voor bibliotheken, zoals in de beschrijvingen van nieuwe titels. Uitgeverijen zouden er eveneens goed aan doen de hen aangeboden manuscripten op stereotypen en generaliseringen te beoordelen en verouderde boeken aan een kritische en moderne blik te onderwerpen.
Als hulp hierbij zijn er verschillende checklists, ook voor het screenen van schoolboeken en lesmethodes, bij het LBR te leen. Onderaan dit artikel staan alvast een aantal tips.

Om terug te komen op Sambo. Dit verhaal kan makkelijk aangepast worden. Waarom zou in de Nederlandse versie niet ook van 'Sambo' Sam, een gewone jongensnaam, gemaakt kunnen worden, zoals in de bewerking van Julius Lester? Aanpassen betekent absoluut niet dat je geen respect hebt voor het boekje. Het betekent dat je respect heb voor alle lézers ervan - en dat lijkt mij veel belangrijker.

Marianne Plug werkt als informatieadviseur bij Art.1

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 3 / september 2001.