Van Raymzter tot Raymann is laat!

Vormen de Nederlandse media de spiegel van de Nederlandse multiculturele samenleving? Op het eerste gezicht zou je zeggen: nee. Met name islamitische Nederlanders vluchten daarom steeds vaker naar buitenlandse zenders. Toch vallen er volgens René Romer meer positieve ontwikkelingen in het Nederlandse medialandschap te signaleren dan sommige critici willen toegeven.

De Nederlandse media krijgen kritiek. Er zou onvoldoende aansluiting worden gevonden bij de belevingswereld van allochtone Nederlanders. Het Hilversumse bolwerk zou niet open staan voor de demografische veranderingen van de Nederlandse samenleving.

Inderdaad verrichten redacties van dagbladen, radio- en televisie-omroepen weinig inspanningen om redactioneel rekening te houden met de belevingswereld van Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en andere allochtone Nederlanders. En het is zeker waar dat in de berichtgeving over misstanden in onze samenleving, de bredere context vaak niet of onvoldoende wordt belicht. Bijvoorbeeld: wanneer Nova problemen signaleert bij islamitische basisscholen, waarom meldt de rubriek er dan niet bij dat meer negentig procent van de islamitische kinderen in de basisschoolleeftijd überhaupt niet naar een islamitische basisschool gaat? En waarom concentreerde de berichtgeving over de solidariteitsdemonstratie met het Palestijnse volk van 13 april 2002 zich volledig op een kleine groep fanatiekelingen? De hedendaagse journalistiek munt inderdaad niet altijd uit in zorgvuldigheid, wat extra pijnlijk is voor die Nederlanders die zich toch al in de hoek bevinden waar de klappen vallen. Wat dat betreft weet hiphopper Raymzter het ongenoegen van islamitische, en met name Marokkaanse Nederlanders goed te verwoorden als hij rapt over Kut-Marokkanen.

Het doorbreken van de spiraal
Het is niet moeilijk een opsomming te geven van voorbeelden die ons doen geloven dat er geen positieve veranderingen merkbaar zijn in de wijze waarop onze media de multiculturele samenleving benaderen. In werkelijkheid is het genuanceerder. Er zijn wel degelijk bewonderenswaardige pogingen om die negatieve beeldvorming te corrigeren of daar op zijn minst een ander beeld tegenover te plaatsen. Zo is de context van een bericht in het Rotterdams Dagblad over Marokkaanse jongeren te Ede die de 11 september-aanslagen zouden hebben toegejuicht, een andere dan in sommige concurrerende dagbladen. Er valt in deze Rotterdamse krant immers ook veel positief nieuws over de multiculturele samenleving te lezen. Denk daarbij aan berichten over de succesvolle Kaapverdisch-Nederlandse zangeres Suzanna, een suikerfeest in De Doelen, een concert van Ibrahim Tatlises in Ahoy, of het huwelijk van de Marokkaanse koning Mohammed VI met Lalla Salma Bennani. Bovendien koppelt het blad belangrijke buitenlandse gebeurtenissen aan de inwoners van de stad. Zo werden in de middagkrant van het Rotterdams Dagblad, nog geen tien uur na de nachtelijke aardbeving van 1999 in Turkije, al gelijk de eerste reacties opgetekend van Turkse Rotterdammers. En bij een economische crisis of langdurige stroomstoring in Suriname duikt de redactie direct de Surinaams-Rotterdamse gemeenschap in om de stemming te peilen.

Geïntegreerd beleid bij NPS
Binnen het tv-landschap is het vooral NPS Televisie dat daadkracht toont. Deze publieke omroep heeft de wettelijke verplichting om twintig procent van de tv-zendtijd te besteden aan wat de overheid minderhedenprogrammering noemt. Waar in het verleden met doelgroepspecifieke programma’s als Paspoort deze zinsnede wel erg letterlijk werd genomen, is NPS inmiddels een andere weg ingeslagen. Turkse, Marokkaanse of Surinaamse Nederlanders worden niet meer geïsoleerd in aparte, alleen voor hen bestemde tv-programma’s. NPS kiest er daarentegen voor om de verschillende etnisch-culturele gemeenschappen juist te integreren binnen populaire programma's. Daarmee probeert NPS niet alleen een aantal gemeenschappen beter te bedienen, maar geeft ze ook een belangrijk signaal af naar een breder kijkerspubliek.

Zo werkt NPS momenteel aan een nieuw consumentenprogramma waar allochtone Nederlanders een integraal onderdeel van uitmaken. Verder zijn de programma’s Urbania en Van Gewest tot Gewest inmiddels samengevoegd tot een programma met de kernachtige titel: Gewest. Daar komt bij dat de Surinaamse stand up comedian Jörgen Raymann in het televisieseizoen 2002/2003 maar liefst veertig afleveringen mag maken van zijn late night show Raymann is Laat. En ook programma’s als Bradaz, the Comedy Factory, Surinamers zijn beter dan Turken, Dunya en Desie, alsmede wereldcinema-specials over onder meer Bollywoodfilms plus buitenlandse aankopen als Goodness Gracious Me en The Kumars at 42, bewijzen de oprechte inspanningen van NPS om de culturele diversiteit van de Nederlandse samenleving serieus te nemen. Een prima voorbeeld is verder het project Roots & Routes, waarin jonge allochtone Nederlandse programmamakers de kans krijgen zich verder te ontwikkelen; natuurlijk gaat ook bij zo’n project veel mis, maar het initiatief alleen al moet toch worden gewaardeerd. De nieuwe kinderserie Circus Kiekeboe is een ander verrassend initiatief. Deze serie, bedoeld voor kinderen in de leeftijd van twee tot en met vijf jaar en hun ouders, probeert aan te sluiten op de realiteit binnen Turks-Nederlandse en Marokkaans-Nederlandse gezinnen. In deze gezinnen is het Turks, Berbers of Marokkaans-Arabisch immers de primaire voertaal. De serie stimuleert taalontwikkeling bij jonge kinderen, maar wel door het programma zowel in het Nederlands, Berbers, Marokkaans-Arabisch als Turks aan te bieden. Met name de Berbers zijn wild enthousiast, blijkens uit de marktverkoop van muziekcassettes van Berbertalige kinderliedjes uit Circus Kiekeboe. De Berbers voelen zich serieus genomen, en dat is een belangrijke voorwaarde voor verdere integratie.

Urban Vibes
Bij de andere publieke omroepen valt het insluiten van de verschillende etnisch-culturele gemeenschappen als kijker nog tegen. Of het moet BNN zijn, dat met de Grote Integratieshow toch talloze allochtone Nederlanders wist te bereiken.

Binnen de commerciële televisie is de muziekzender The Box recentelijk gestart met de speciale Urban Vibes thema-avond. Van maandagavond negen uur tot dinsdagochtend vijf uur worden uitsluitend muziekclips uitgezonden in het zogenaamde urban genre. Dit genre bestaat voor een groot deel uit ‘zwarte’ muzieksoorten als R&B en hiphop. Hoewel deze muzieksoorten inmiddels in heel Nederland op een flinke populariteit kunnen rekenen, zijn het toch vooral veel Surinaamse, Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse Nederlanders die deze muziek aanspreekt. Ook MTV is onlangs gestart met een hiphop-programma, gepresenteerd door Brainpower. En uiteraard krijgt de vrolijke hiphopsong ‘Kut Marokkanen ??!’ van Raymzter veel airplay op The Box, MTV en TMF. Tot slot is Yorin medio november gestart met de nieuwe soapserie Bon Bini Beach die zich geheel op Curaçao afspeelt: leuk voor de Antilliaanse gemeenschap in Nederland.

Urban en Arabische klanken op de radio
De publieke radio in Nederland heeft nog maar weinig allochtone luisteraars. Van de vijf landelijke publieke zenders programmeert alleen het matig beluisterde 747 AM nieuwsprogramma’s voor onder meer Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse en Chinese Nederlanders. Verder houdt geen enkele landelijke publieke radio-omroep rekening met de veranderende bevolkingssamenstelling van ons land.

Toch zijn er ook in het radiolandschap positieve ontwikkelingen. Colorful Radio is een commercieel station dat al lange tijd naar een etherfrequentie dingt. Het station, dat in het grootste deel van Nederland op de kabel is te ontvangen, komt voort uit Radio London, Q Radio en Q The Beat. Ze is sinds begin 2002 eigendom van de Nederlandse Radio Groep, het zusje van de Nederlandse Tijdschriften Groep dat tijdschriften uitgeeft als Oor, Aloha en Squeeze. Het station programmeert vooral zwarte popmuziek: zowel van R&B en hiphop als reggae, funk, soul en latin. Ze valt daarmee op in het door 538, Yorin, Sky en Noordzee FM gedomineerde ééndimensionale radiolandschap in Nederland, dat de diversiteit van de Nederlandse bevolking negeert. Tegenhanger van Colorful Radio is sinds kort FunX FM. Bij Colorful Radio vindt men het eigenaardig dat de overheid voor hen talloze drempels opwerpt om een etherfrequentie te bemachtigen, terwijl diezelfde overheid hen via de ether beconcurreert met het gesubsidieerde FunX FM. Dit laatste radiostation voegt Turkse, Marokkaanse en Arabische beats toe aan de ook door Colorful Radio gedraaide hiphop, R&B en Latin hits en heeft daarom naast Colorful Radio zeker bestaansrecht. FunX FM is tot op heden uitsluitend in de Rotterdamse ether (91.8 FM) te horen, maar uitbreiding naar Amsterdam, Den Haag en Utrecht volgt begin volgend jaar.

Ook lokaal
Op lokaal en regionaal niveau zien we steeds meer programma’s voor diverse etnisch-culturele gemeenschappen. Het betreft uitzendingen bij veelal publieke of publiek-private omroepen, zowel op radio als tv. Uiteraard is het door de overheid gesubsidieerde MTNL in de vier grote steden hiervan een goed voorbeeld, alsmede de open kanalen in Amsterdam (Salto) en Rotterdam (Rotterdam TV/Slor). Vermeldenswaard is ook het educatieve ETV in Rotterdam, alsmede de zondagavonduitzendingen op Stadsradio Rotterdam en Stadsradio Den Haag. Tussen acht en twaalf zijn hier de laatste Latin klanken te horen in Color Latino, waar door veel Antilliaanse, Arubaanse en Surinaamse Nederlanders behoorlijk naar wordt geluisterd.

Initiatieven van de gemeenschappen zelf
Al met al zien we dat steeds meer allochtone Nederlanders door zowel landelijke, regionale als lokale media beter worden bediend dan ooit het geval is geweest. Hoewel veel mensen graag een versnelling zien van de in gang gezette ontwikkelingen, blijft de vraag of dit een reëel verwachtingspatroon mag zijn van een samenleving die in zo’n korte tijd zo snel van bevolkingssamenstelling is veranderd. Bovendien zijn er steeds meer commerciële, etnisch-culturele media in Nederland, een gevolg van een toenemend aantal initiatieven binnen de verschillende gemeenschappen. Dat is een belangrijke ontwikkeling. Denk aan Turks-Nederlandse tijdschriften Ekin en Magazin of het Marokkaans-Nederlandse M’zine. Denk aan populaire radiozenders als het Hindoestaans-Nederlandse Amor FM. Denk aan tv-omroepen als het Turks-Nederlandse Feza TV of de vele honderden cultuurgebonden internetportals, van waterkant.net tot rus.nl.

Het Nederlandse medialandschap verandert in rap tempo. Steeds vaker worden media niet alleen voor, maar ook door allochtone Nederlanders ontwikkeld. Hoewel dat nog vaak met beperkte budgetten gebeurt, spelen ze wel gericht in op de belevingswereld van bijvoorbeeld Marokkaanse, Turkse of Surinaamse Nederlanders. Ze berichten over de Nederlandse politiek en andere issues die mensen van Marokkaanse of Turkse afkomst in Nederland aangaan. Het is juist deze verrassend snelle ontwikkeling die maakt dat het Nederlandse medialandschap als geheel hard op weg is om alsnog de spiegel te worden van de Nederlandse samenleving in haar totaliteit.

René Romer (rene.romer@tbwa.nl) is strategy director bij reclamebureau TBWA\Direct Company en is tevens verbonden aan AV-producent Fatusch Productions. Van zijn hand verscheen onlangs 'Thuis in Nederland, praktisch handboek voor diversity marketing'.

Dit artikel is verschenen in Zebra Magazine 4 / november 2002.