Gelijk hebben, gelijk krijgen

Gülay verlaat Joegoslavië als twintigjarige en woont sinds 1969 in Nederland. In 1978 vindt ze werk bij een zorginstelling, als schoonmaakster. Na tien jaar schoonmaken maakt Gülay promotie: ze krijgt een functie in de brood- en afwaskeuken. Het werk bevalt haar goed en ze krijgt steeds meer verantwoordelijkheden, waardoor ze opklimt van keukenhulp naar keukenmedewerkster. Niet tot ieders genoegen. Ze krijgt vooral problemen met de chef en de souschef van de keuken. Vanaf 1997 krijgt ze opmerkingen naar haar hoofd geslingerd als 'Wat kom je doen in Nederland?' en 'Rot toch op naar je eigen land'. Na een jaar escaleerden de problemen. Gülay wordt een paar keer geduwd, waarbij ze blauwe plekken oploopt.

Hamid is een veertigjarige Iraniër. In de zomer van 2001 loopt hij woedend het kantoor van het plaatselijke ADB binnen. De dag ervoor was hem de toegang tot zijn werk ontzegd na een dienstverband van tweeëneenhalf jaar. Door zijn emoties en door zijn gebrekkig Nederlands kan hij niet goed uiteen zetten wat er allemaal was gebeurd. De consulente spreekt met hem af op een andere dag. Hamid neemt twee getuigen mee en in dat gesprek wordt duidelijk wat er allemaal aan de hand is. Hij werkte als vrijwilliger met behoud van uitkering bij een organisatie waar hij technisch werk verrichtte. Hij vertelt dat hij op de werkvloer regelmatig werd aangesproken met aap, Dombo of Ali. Daarnaast moest hij werk verrichten dat hij eigenlijk niet kon doen, vanwege in het verleden ondergane martelingen in Iran. Verder werden er door zijn leidinggevenden en collega’s regelmatig vervelende opmerkingen gemaakt over buitenlanders in het algemeen. De reden waarom hij uiteindelijk geen toegang meer krijgt werd hem niet medegedeeld, noch mondeling, noch schriftelijk.

Mogelijkheden

Gülay stapt eerst met een tolk naar de vakbond, maar aangezien ze geen lid is, kan de vakbond niets voor haar doen. Ze heeft haar verhaal ook gedaan bij de bestuurder van de civiele dienst en bij de directeur. Twee collega's die zij in vertrouwen heeft genomen, hebben niets gezien of gehoord waardoor zij niet als getuigen kunnen optreden. Door haar ziekmelding heeft ze ook contact met de bedrijfsarts. Aangezien haar situatie niet verbetert stapt ze naar het ADB. De consulent legt haar voor wat de mogelijkheden zijn. Een ADB zal altijd proberen te bemiddelen, maar dat is alleen mogelijk als de tegenpartij wil meewerken. Als bemiddeling niet zou slagen, zou ze om overplaatsing of outplacement kunnen vragen. Ze zou ook zelf ontslag kunnen nemen en een andere baan zoeken. Ze zou de zaak kunnen voorleggen aan de Commissie Gelijke Behandeling (CGB), maar daarmee zou ze waarschijnlijk niet haar baan behouden. Door de spanningen is ze ziek geworden waardoor ze een ziektewetuitkering krijgt. Als dat langer zou duren dan een jaar zou ze in de WAO terechtkomen. Als laatste mogelijkheid zou ze naar de rechter kunnen stappen om in ieder geval een schadevergoeding te krijgen.

Voor Hamid gelden andere mogelijkheden, aangezien hij vrijwilligerswerk verrichtte. In feite is de belangrijkste optie bemiddeling, maar doordat de tegenpartij niet wenst mee te werken is dit niet mogelijk. Blijven over: de gang naar de CGB, de civiele rechter of eventueel een strafrechtelijk traject. En Hamid moet natuurlijk op zoek naar ander werk.

Stappen ondernemen

Gülay en Hamid zijn uiteindelijk naar een ADB gegaan. Dat is niet altijd een makkelijke stap. Gülay wil haar baan graag behouden. Ze is bang geen andere baan meer te vinden, daarnaast vindt ze het onrechtvaardig om zo behandeld te worden. Aangezien Gülay niet zo jong meer is en zij de Nederlandse taal ook niet goed beheerst, schat zij haar kansen op het vinden van een nieuwe baan niet hoog in. Er zijn verschillende bemiddelingstrajecten geweest. Eerst heeft de ADB consulent contact gezocht met de bedrijfsarts. Helaas vond er in die tijd een wisseling van artsen plaats. De arts waar Gülay het eerst haar verhaal had gedaan kan uiteindelijk wel ondersteuning bieden. Vervolgens zoekt ze hulp bij een bemiddelaar van de instelling zelf. Doordat de instelling niet achter reïntegratie staat, loopt dit op niets uit.

Via de maatschappelijk werkster, die als freelancer verbonden is aan de instelling en die al in een eerder stadium contact had gehad met Gülay, komt de ADB consulent in contact met het hoofd P&O. Deze man heeft veel bereikt. De pestkop van wie Gülay het meest last had, was de souschef. Hij wordt door het hoofd P&O gedegradeerd tot keukenmedewerker. Daardoor wordt zijn gedrag publiekelijk bestraft en krijgt hij een gelijke positie als Gülay. De chef van de keuken is inmiddels met pensioen gegaan. Diens opvolger zorgt voor een betere werksfeer. Hierdoor kan Gülay, na bijna een jaar in de ziektewet te hebben gezeten, weer terugkeren naar haar oude baan, waar ze met plezier werkt. Afgelopen december was er echter weer een vervelend incident. Dit keer neemt de voormalig souschef het voor Gülay op. Zijn houding is honderdtachtig graden gedraaid. Hoe is dat mogelijk? De ADB consulent: 'machtsverhoudingen in dit soort arbeidsrelaties zijn groot. Diegenen met macht bepalen de werksfeer. Om problemen te vermijden of om een wit voetje te halen bij hoger geplaatsten doen mensen mee. Hun posities zijn kwetsbaar dus passen ze zich schijnbaar eenvoudig aan. De souschef die het meeste last veroorzaakte werd gedegradeerd. Blijkbaar besefte hij dat zijn positie kwetsbaar was en draaide dus mee met de nieuwe wind. Wat hij echt denkt, dat weet je niet, maar het gaat om wat hij doet.'

Hamid's ADB consulent onderzoekt eerst de mogelijkheden van bemiddeling. Zij stuurt een brief aan de werkgever. Deze reageert, maar gaat helemaal niet in op het verzoek een onderzoek in te stellen naar discriminatie op de werkvloer. Daarna stuurt de ADB consulent nog een brief, maar daar krijgt ze geen reactie op. Kortom bemiddeling is niet mogelijk. Twee maanden later besluit Hamid op advies van het ADB om de zaak voor te leggen aan de CGB. Pas een jaar later vindt de zitting plaats en weer drie maanden verder komt het oordeel. De CGB stelt Hamid op vrijwel alle punten in het gelijk. Hamid's werkgever handelt in strijd met de Algemene Wet Gelijke Behandeling 'bij zowel de beëindiging van de arbeidsverhouding als de bejegening op de werkvloer'. Ook beveelt de CGB de organisatie aan 'om een klachtenregeling op te stellen, met daarin een klachtenprocedure voor klachten over discriminatie en ongewenste intimiteiten/seksuele discriminatie en daarbij tevens een vertrouwenspersoon aan te wijzen.' Hamid wil nu in ieder geval ook naar de civiele rechter stappen om te zorgen dat degenen die hem zo slecht hebben behandeld in ieder geval ontslagen worden. Hij vindt het onbegrijpelijk en erg dat iedereen bang is voor de directie. Daarnaast heeft hij flink schade geleden. Hij heeft weliswaar na drieëneenhalve maand een betaalde baan gevonden, maar hij oefent nu een geheel ander beroep uit. De kans dat hij zijn oude beroep nog zal kunnen uitoefenen is veel kleiner geworden. De strijd om rechtvaardigheid is nog niet gestreden. Bijna twee jaren zijn al voorbij gegaan en dan is daar nog niet eens de periode bijgeteld waarin hij op zijn werk gediscrimineerd werd. Het is niet verwonderlijk dat Hamid nog steeds zeer emotioneel is.

Morele overwinning

Hamid en Gülay; het zijn niet hun echte voornamen. Geen van beiden willen ze herkenbaar hun verhaal vertellen. De zaak van Hamid is nog niet afgerond. Gülay is blij dat ze weer functioneert in haar oude baan. Ze wil niet weer narigheid krijgen.

Bemiddeling heeft veruit de voorkeur boven juridische stappen. Een andere betrokkene, die wel advies heeft gevraagd bij het ADB, maar haar problemen uiteindelijk zelf heeft opgelost, vertelt: ‘ik ben blij dat ik geen aangifte heb hoeven doen. Dan had ik dit gevoel van morele overwinning niet gehad.’ Maar soms kun je een gang naar de rechter niet vermijden. Hamid: 'Als je andere mensen ergens van beschuldigt kun je nooit blij zijn, maar het kan soms niet anders. Mensen moeten weten wat wel en niet kan. Wellicht denken ze dan de volgende keer beter na.'

Mr. A. Kellermann en drs. J.M.S.L. Tan waren beiden werkzaam als redacteur van Zebra Magazine.

Dit artikel verscheen eerder in Zebra Magazine 1 / maart 2003.