Maatschappelijke gevolgen moord op Theo van Gogh

<hr>
2 november 2004

Theo van Gogh slachtoffer weerzinwekkende moord
Stap achteruit voor maatschappelijk debat en dialoog in Nederland

Cineast en columnist Theo van Gogh is dinsdagochtend op weerzinwekkende wijze vermoord. Van Gogh was voorstander van het vrije woord. Dat hij mogelijk vanwege het uiten van zijn mening is vermoord, is afschuwelijk.

De moord op Van Gogh maakt diepe indruk op de Nederlandse samenleving, net als de moord op Pim Fortuyn dat deed. Het maatschappelijk klimaat en de kansen op een eerlijk, open debat, zonder angst, lopen hiermee opnieuw schade op. De vrijheid van meningsuiting en de mogelijkheden tot een open dialoog in Nederland moeten worden beschermd tegen geweld en intimidatie.
LBR-directeur Hubert Fermina, die Van Gogh ook persoonlijk kende, reageerde ontzet op het nieuws. Ieders gedachten gaan uit naar familie en vrienden van Theo van Gogh.
<hr>

In het kielzog van de moord op Van Gogh heeft een reeks van incidenten plaatsgevonden. Brandstichting, poging tot brandstichting en vernielingen bij islamitische scholen en moskeeën en kerken. Daarnaast diverse arrestaties, waarbij in Den Haag gewelddadig verzet werd gepleegd.
Opiniepeilingen laten een toename van angst en wantrouwen zien, en er is een roep tot ‘hardere’ maatregelen.
In de politiek en de media, maar ook op straat en thuis, wordt veel gediscussieerd.
Een brede consensus lijkt te ontstaan dat op de eerste plaats extremisten moeten worden aangepakt, van welke achtergrond dan ook.

Voor het maatschappelijk debat heeft het LBR een aantal uitgangspunten en ideeën op een rijtje gezet, die het LBR zal uitdragen. Over haat zaaien, een verslechterend klimaat, veel verstandige mensen, positieve initiatieven, het invullen van ‘wij en zij’ en de vrijheid van meningsuiting. Hieronder staan ze opgesomd.

• Haat zaaien, zondebokken aanwijzen, geweld en moord moeten altijd veroordeeld worden.
  <br/>
• Het LBR wijst al geruime tijd op een verslechterend klimaat als het gaat om respect en begrip voor elkaar. Nederland lijkt soms het (zelf)vertrouwen kwijt te zijn dat we de traditie in stand kunnen houden van het adequaat kunnen omgaan met sociale, culturele, religieuze en ideologische verschillen (pacificatie, art. 23, poldermodel). Dat vertrouwen heeft opnieuw een deuk opgelopen. De gevoelens van onzekerheid en angst zijn begrijpelijk. Daar valt niets op af te dingen. Er is een gevoel dat de situatie ongrijpbaar is.
  Het is daarom op dit moment gewenst de dialoog aan te gaan en gezamenlijke belangen te benadrukken. Dialoog is een goed middel om angst weg te nemen, tegenstellingen te overbruggen en vertrouwen te herstellen en om met elkaar na te gaan hoe we ons samen kunnen wapenen tegen verschijnselen die door het weldenkende deel van de natie niet zijn gewild.
  <br/>
• We moeten met elkaar ook vast stellen dat er, ondanks alle onzekerheid en soms ook angst, nog heel veel verstandige mensen zijn in dit land, die gewoon samen blijven werken, overleggen, buren zijn enzovoorts. En dus oppassen voor het gebruik van grote woorden als ‘burgeroorlog’ en ‘volkswoede’. We maken ons allemaal zorgen, maar niemand wil een ‘oorlog’. Bijna iedereen in Nederland keurt ten slotte die zogenaamde uitingen van volkswoede af.
  De veronderstelling dat er sprake is van een grote tegenstelling tussen bevolkingsgroepen die uit de hand dreigt te lopen moet niet te gemakkelijk worden geuit. Extremisten mogen niet de discussie bepalen en zijn zeker geen vertegenwoordigers van de gemeenschappen. We zijn dan ook gelukkig met het feit dat er collectieve verontwaardiging is over mensen die denken zich buiten de rechtsorde te kunnen plaatsen.
  <br/>
• Er gebeurt in dit land ook heel veel positiefs. Het LBR is bijvoorbeeld in Rotterdam betrokken bij de Thermometerdebatten en de ‘Dag van de Dialoog’: voor het derde jaar gaan Rotterdammers met elkaar aan tafel zitten om van gedachten te wisselen over de toekomst van de stad en hun eigen rol daarbinnen. Daar wordt ook gesproken over dit thema. En dat is goed. (Een gratis boekje, Stemmen in de stad, met een ‘Draaiboek voor een dialoog in de stad’ is verkrijgbaar bij het LBR.)
  Het LBR beschikt over duizenden materialen voor mensen die met elkaar aan de slag willen over racisme en discriminatie. Jaarlijks worden zo’n 3000 klanten geholpen uit het hele land. Pas hebben we nog Dutchkids gepresenteerd. We vragen continu aandacht voor de negatieve gevolgen op de arbeidsmarkt van wederzijdse vooroordelen. Mensen met goede ideeën zijn altijd welkom bij het LBR voor hulp en ondersteuning.
  <br/>
• We moeten de begrippen ‘wij’ en ‘zij’ niet laten ‘gijzelen’. Als er al een scheidslijn moet worden aangebracht, dan moet het een scheidslijn zijn tussen hen die fatsoenlijk willen leven en hen die dat niet willen. We steunen de uitspraken van premier Balkenende: Blijf van onze scholen, kerken, moskeeën, kinderen, etc. af! We delen de zorgen van koningin Beatrix. Het is goed als mensen stappen nemen, in actie komen, een signaal af geven voor de veiligheid en vrijheid van alle burgers in dit land, tegen intolerantie, onverdraagzaamheid en geweld. Het is goed als mensen in het gezin, de vriendenkring, met collega's, buren erover praten en hun medeleven uiten als mensen bang zijn.
  <br/>
• Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar moet wel genuanceerder worden benaderd dan soms gebeurt. Iedereen moet alles kunnen zeggen, maar moet ook altijd verantwoordelijkheid nemen voor het gezegde. Zomaar iets roepen is niet gewenst. Dat is een vorm van afreageren. Ook hebben we met elkaar afgesproken dat de rechter uiteindelijk beoordeelt of iemand te ver is gegaan. Art 137, in het Nederlands Wetboek van Strafrecht, stelt daarbij een paar duidelijke grenzen. Wanneer de vrijheid van meningsuiting wordt gebruikt om te beledigen is het vaak niet zinvol. De beledigde partij zal dan meestal niet meer open staan voor argumenten/ niet meer deelnemen aan het gesprek. Laten we de vrijheid van meningsuiting gebruiken om iedereen de mogelijkheid te geven gelijkwaardig aan het maatschappelijk debat deel te nemen.

<br/>
Zie ook:
Veel burgers ondernemen positieve actie - De initiatieven op een rijtje