Spreidingsbeleid zonder te discrimineren?

Tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd bij de toekenning van huizen veel gebruik gemaakt van het zogenaamde distributiemodel, vooral in de Randstad en in andere stedelijke gebieden. Met dit model werden huizen toegekend op grond van veelal persoonlijke kenmerken van de woningzoekenden.
De verhuurders konden kijken naar passendheids-criteria, waaronder leefbaarheid en banden met de buurt. Verhuurders konden selecteren op basis van andere eigenschappen dan inkomen of grootte van het huishouden. Soms werd het criterium ‘leefstijl’ gehanteerd. Zo bood dit systeem verhuurders de mogelijkheid om een plaatsingsbeleid in de praktijk te brengen waarbij mensen op basis van hun afkomst – allochtonen of autochtonen - al dan niet in bepaalde portieken, straten of wijken geplaatst werden.
Het distributiemodel werd in de jaren negentig in de meeste gemeenten vervangen door het aanbodmodel, een transparant model op grond waarvan men een woning naar aanleiding van een advertentie kan aanvragen. De aanvrager met de langste woonduur wordt geselecteerd.
Dit systeem biedt geen ruimte voor een plaatsingsbeleid gebaseerd op andere, persoonlijke kenmerken, zodat allochtonen minder of geen kans hebben terzijde te worden geschoven en een grotere, vrije keuze hebben om voor een bepaalde woning te kiezen.

Inkomenseis

In het afgelopen jaar is men echter in een aantal gemeentes, om te beginnen in Rotterdam, weer teruggekomen van dit systeem. Men wilde aanvankelijk allochtonen uit bepaalde zwakke wijken weren. Omdat dit discriminerend was, besloot men onder andere een inkomenseis te stellen: alleen huishoudens met een inkomen van 120 procent of meer van het minimuminkomen komen nog in aanmerking voor plaatsing in bepaalde wijken.
Men wil hiermee de sociaal-economisch zwakkeren weren. In Nijmegen zijn er soortgelijke ontwikkelingen en in Culemborg wil men ook gaan ‘sturen aan de voordeur’. Bij de wijk Terweijde-Staatsliedenbuurt moet het inkomen tenminste 19.000 euro bedragen, huishoudens mogen uit niet meer dan drie personen bestaan en de nieuwe bewoners moeten al vijf jaar geregistreerd staan als onberispelijke huurders.

Discriminerend beleid?

Het oorspronkelijke plaatsingsbeleid waarover hierboven geschreven is, is door de rechter beoordeeld als discriminerend en in strijd met het Internationale Verdrag inzake de uitbanning van alle Vormen van Rassendiscriminatie (IVUR).
Het is de vraag of dit niet evenzeer geldt voor de nieuwe methoden. Er is misschien geen sprake van een directe discriminatie op grond van ras, maar het zou zeer wel kunnen gaan om een indirect onderscheid. Door de inkomenseis en de eis omtrent gezinsgrootte worden allochtonen wellicht onevenredig getroffen. Het is de vraag of de ernst van de naar voren gebrachte problemen voldoende rechtvaardiging oplevert voor een dergelijke vorm van discriminatie. In de tot dusver gepubliceerde beleidsnotities is naar de mening van het LBR onvoldoende aangetoond dat het spreidingsbeleid passend en noodzakelijk is en dat het doel niet op een andere manier bereikt kan worden.
Het zou beter zijn om divers te bouwen in alle wijken, en aantrekkelijke, duurdere wijken ook open te stellen voor huishoudens met een laag inkomen, bijvoorbeeld door de huursubsidie te verhogen. (Hierin wil Culemborg overigens voorzien.) Bovendien zou het voorzieningenniveau in de achterstandswijken op peil moeten worden gehouden of weer op peil moeten worden gebracht, zodat ook deze wijken een zekere aantrekkelijkheid behouden of weer verkrijgen. Ook op deze manier kan een zekere spreiding, indien gewenst, bereikt worden.

Mr. drs. J.W. Nieuwboer was juridisch beleidsmedewerker bij het LBR (thans Art.1)

Bronnen

E. Omen (05.09.2003) "Hek rond Rotterdam", in het Rotterdams Dagblad.

"Pastors neemt afstand van 'allochtonenstop'", (12.09.2003), in het Rotterdams Dagblad.

J. van der Kris and G. Pama, (6/7.09.2003) "'Ik zou goed zaken kunnen doen met Leefbaar Rotterdam'", in het NRC Handelsblad.

"Spanning tussen CDA en Leefbaar neemt toe", (12-09-2003), in het Rotterdams Dagblad.

Gemeente Rotterdam, "Rotterdam zet door: op weg naar een stad in balans", december 2003.

"Rotterdam zet door", (2.12.2003), in de Volkskrant.

Ministers voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties en Vreemdelingenzaken en Integratie, brief met kenmerk GSIB/GSB04/61892, 23 april 2004.

Tweede Kamer, 2003-2004, 21 062, nr. 111, p. 2.

"Discriminatie bevordert de leefbaarheid niet", (15.06.2004), www.groenlinksutrecht.nl, 8 augustus 2004.

"Culemborg weert Marokkaanse gezinnen uit wijk". (21.06.2004), in de Gelderlander.

J. van Donselaar and P.R. Rodrigues (2002) Monitor racisme en extreem-rechts, vijfde rapportage [Monitor on racism and the extreme right, fifth edition], Amsterdam: Anne Frank Stichting and Leiden: Department of Public Administration, University of Leiden, pp. 156-157.

P.T.M. Tesser, F.A. van Dugteren and C.S. van Praag, Rapportage Minderheden 1994, Ruimtelijke Spreiding van Ethnic minorities: Ontwikkelingen, Achtergronden, Gevolgen [Minorities Report 1994, Spatial distribution of ethnic minorities: Developments, backgrounds, consequences], Rijswijk: Social and Cultural Planning Agency, p.88.

R. van Kempen et al. (2000) Segregatie en concentratie in Nederlandse steden: mogelijke effecten en mogelijk beleid [Segregation and concentration in Dutch cities: possible effects and possible policy], Assen: Van Gorcum, pp. 28-29.