Eén van ons – APS/Echelon/Lemniscaat, 1997

Algemeen

‘Eén van Ons; een lessenserie over de Holocaust’, is een lespakket voor leerlingen in de basisvorming. Het bestaat uit zes werkboekjes (voor de leerlingen), een docentenhandleiding en een videoband (met twee filmpjes). In de boekjes staat het leven van twaalf mensen centraal. Ze krijgen allemaal – de meesten als slachtoffer, een paar als toeschouwer – met de holocaust te maken. Dagboekaantekeningen, brieffragmenten, foto’s en andere brokstukken informatie vertellen wat er – tegen de achtergrond van de Tweede Wereldoorlog – met hen gebeurt. Voor de makers is juist de kleine, de ogenschijnlijk onbetekenende, de persoonlijke geschiedenis van deze individuen uitgangspunt voor het schetsen van een beeld van de holocaust.

Uitgave: Algemeen Pedagogisch Studiecentrum (APS), Utrecht 1997

Beoordeling van het onderwijspanel

Leerlingboekjes
Niets dan lof voor de keuze om het immense verhaal van de holocaust – en Tweede Wereldoorlog – op deze manier te willen vertellen. Het materiaal is met veel zorg en toewijding gemaakt. De makers hebben de tijd genomen om een mooi, afgewogen product over dit thema af te leveren. Bravo!

De doelstelling is duidelijk. Het materiaal ziet er mooi uit, is degelijk gemaakt – niet alleen tekst, maar ook foto’s en andere illustraties – en zit doorwrocht in elkaar. De opbouw is chronologisch en er wordt veel informatie gegeven. De lezer krijgt er een beklemmend gevoel van (vraag is, of de leerling van 13, 14 jaar dat ook zo zal beleven; want dat is wel de bedoeling). Bijna dè les over dit onderwerp.

Tegelijkertijd toch ook enkele kritische kanttekeningen:

Het materiaal is zo omvangrijk, en vraagt dus ook zoveel tijd om behandeld te worden, dat de kans klein is dat scholen (leerkrachten) voor dit materiaal zullen (kunnen) kiezen. Je zou minstens drie maanden moeten uittrekken om ‘Eén van Ons’ – als een soort project – goed uit te voeren.
Van leerlingen kan onmogelijk gevraagd worden één boekje in één lesuur door te werken. Daarvoor gebeurt er teveel rond één boekje. Ook al, omdat veel teksten nogal beknopt zijn – en dus om meer tekst en uitleg vragen – moet er veel tijd voor ‘Eén van Ons’ worden uitgetrokken.
De persoonlijke, empathische benadering vraagt om speciale deskundigheid en vaardigheden bij de leerkrachten. Er moet een stevige vertrouwensband tussen leerkracht en lesgroep bestaan, wil de vonk, tussen de boodschap van het materiaal en de ‘argeloze’ leerling, kunnen overslaan.
Scholing van leerkrachten in zowel het thema, als de didactische behandeling ervan, is onmisbaar (werd vlak na verschijnen van het materiaal wel geboden; vraag is of dat ook nu nog mogelijk is).

Docentenhandleiding
De docentenhandleiding ziet er goed uit: helder en overzichtelijk. De doelstelling van en met het lesmateriaal (empathie kweken) wordt duidelijk uiteen gezet en ook de opbouw en inhoud van het materiaal zijn heel inzichtelijk gemaakt.

Het lesmateriaal maakt eigenlijk geen verbinding tussen ‘toen en nu’; daardoor wordt het thema niet geactualiseerd en in het hedendaagse leven van de leerlingen geplaatst. Dat is een gemis en het wordt in de docentenhandleiding niet opgevangen met suggesties of voorbeelden in die richting (terwijl die zich er wel uitstekend voor zou lenen).

Videoband
In een aparte ‘beoordeling’ hieronder wordt nader ingegaan op de bij ‘Eén van Ons’ behorende videoband.
<br/>
ÉÉN VAN ONS (BIJBEHORENDE VIDEOBAND)

Algemeen

Bij het lespakket ‘Eén van Ons; een lessenserie over de Holocaust’ hoort – naast de zes leerlingboekjes en de docentenhandleiding – ook nog een videoband. Op de band staan twee korte documentaires, getiteld: ‘De 20ste eeuw in 12 minuten’ en ‘Michieltje’.

De eerste film toont een oude, joodse man die de holocaust heeft overleefd en nu aangewezen is op thuiszorg, waarvoor zich een Duitse vrouw aandient. De confrontatie en communicatie tussen hen moet ‘De 20ste eeuw in 12 minuten’ verbeelden. Duurt dus 12 minuten.

In de tweede film vertelt een mevrouw het verhaal van Michieltje, een joodse baby die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit zijn onderduikgezin wordt weggehaald en op transport wordt gezet naar een vernietigingskamp. Duur: ongeveer 6 minuten.

Beoordeling van het onderwijspanel

De 20ste eeuw in 12 minuten
Een korte, maar zwaar aangezette, documentaire. Lijkt een beetje ‘met de haren’ bij de lessenserie ‘Eén van Ons’ te zijn gesleept. Deze film is daar geen echte aanvulling of toelichting op. Vraag is of de film de gewenste belangstelling (empathie) zal opwekken. Er wordt – vooral door de Duitse mevrouw – nogal veel gepraat, wat een langdradige indruk maakt. Er wordt ook heel veel niet gezegd. Wat wel suggesties oproept, maar deze niet altijd waarmaakt (de joodse man blijkt het helemaal niet zo’n groot probleem te vinden dat zijn thuiszorg-mevrouw van Duitse afkomst is).

De vraag dient zich aan, of leerlingen in staat zijn om uit te leggen waarom deze filmische schets: ‘De 20ste eeuw in 12 minuten’ heet. Iets minder pretentieus had best gemogen.

Michieltje
Een bijzonder schokkend verhaal dat op een bijna knus-huiselijke manier – vertellende vrouw aan de grote tafel – wordt verteld. Vraag is overigens of deze mise-en-scène leerlingen van 13, 14 jaar aanspreekt. Al moet men zich daar niet te snel in vergissen; leerlingen kunnen vaak verrassend goed overweg met zeer schokkende beelden; bij de film ‘Shoah’ zijn ze allemaal stil.

Het is jammer dat de vrouw niet zo goed te verstaan is. Toch is deze film aangrijpender dan de vorige. Aandoenlijk, zo’n baby; het is op de rand van melodramatisch. De handleiding lost het gemis aan de beoogde ‘toegevoegde waarde’ met deze videoband niet op. Sommige leerlingvragen zijn heel bruikbaar, andere zijn toch beslist minder. Vragen als: "Denk je dat Michieltje werkelijk naar de Arbeitseinsatz gebracht is?" en "Kun je de oorlog begrijpen?" geven de leerling geen houvast en geen richting.

Al met al

Het onderwijspanel kwam tot de conclusie dat de makers van de lessenserie ‘Eén van Ons’ geen gelukkige hand hebben gehad bij de keuze van het begeleidend videomateriaal. Dat gaat helemaal op, wanneer men beziet hoeveel ander – en wellicht beter bruikbaar – materiaal er over dit thema reeds voorhanden is/was. Een verholen uitdaging aan de leerkrachten om zelf op zoek te gaan naar geschikt filmmateriaal!?

Dit materiaal is niet meer te bestellen bij het APS. Wel is het materiaal te leen in de Art.1-mediatheek, code 766.97.02.

Beschrijving Onderwijspanel

Het Onderwijspanel ondersteunt het Art.1 bij het beoordelen van onderwijs- en voorlichtingsmateriaal op het terrein van discriminatie- en racismebestrijding en interculturalisatie. In het panel zitten docenten, leerlingen en inhoudelijk deskundigen. Zij voorzien het materiaal van commentaar voor potentiële gebruikers in het voortgezet onderwijs en in het middelbaar beroepsonderwijs.