Een bijzonder bordje bij de voordeur

Overal in Nederland hebben Nederlanders en nieuwkomers met elkaar te maken. In de meest afgelegen gehuchten wonen mensen van verschillende etniciteiten bij elkaar. Multiculturaliteit is niet meer beperkt tot de steden. Vandaar dat vooroordelen, racisme en discriminatie overal in het land en in alle lagen van de bevolking de kop op steken - ook op school. Xiu Lin Tan onderzoekt de stelling dat het project School Zonder Racisme¹ geen overbodige luxe is.

Vele gezegdes variëren op het thema 'Jong geleerd, oud gedaan'. De jeugd heeft de toekomst. Jonge twijgen kan men buigen, oude bomen niet. Wat Hansje niet leert, zal Hans niet weten. Het is beter te voorkomen dan te genezen. Ook al zijn ze verworden tot clichés, de waarheden die ze bevatten gelden nog steeds. Daarom richt het LBR (nu Art.1) zich voor een groot deel op de jeugd en het onderwijs. Vooroordelen, pesterijen, racisme en discriminatie komen voor op scholen. Om daar wat tegen te doen is het project School Zonder Racisme bedacht, een middel om op een school een prettige sfeer en een veilig klimaat te creëren of te houden.

Protest tegen extreem rechts

School Zonder Racisme is in België geboren. In 1988 behaalde de extreem rechtse, nationalistische partij Vlaams Blok een verontrustende verkiezingsuitslag. De leus 'eigen volk eerst' sprak heel wat mensen aan. Gelukkig waren er ook harde protesten te horen. Zo waren er scholen die afstand namen en zich verzetten. Dit werd zichtbaar doordat sommigen een bordje op hun gevel spijkerden met de tekst 'School Zonder Racisme'.
Hoewel in de jaren tachtig in Nederland de extreemrechtse, nationalistische Centrum Partij van zich liet horen, werd de term School Zonder Racisme (SZR) pas in 1994 in Nederland geïntroduceerd. In Terneuzen (Zeeuws-Vlaanderen) werd een toekomstig asielzoekerscentrum met racistische leuzen en hakenkruizen beklad. Alle scholen in Terneuzen kwamen daartegen in opstand. Ruim 1500 leerlingen demonstreerden en naast elke schooldeur werd een bordje School Zonder Racisme opgehangen.

Discriminatie tussen de muren

Het racisme dat de aanleiding vormde om een School Zonder Racisme te worden, lag aanvankelijk buiten de school. Maar vooroordelen, racisme en discriminatie kunnen ook bestaan bij scholieren en personeel. Niet alleen multicultureel samengestelde scholen, maar ook overwegend zwarte of witte scholen hebben te maken met vooroordelen en racisme en discriminerende handelingen. Als het niet binnen hun school voorkomt, dan hebben ze er in ieder geval in de wereld erbuiten mee te maken.
Om een SZR-school te worden moet meer dan 70% van de schoolbevolking - dus leerlingen, leerkrachten en niet-onderwijzend personeel - verklaren dat racisme niet thuishoort op hun school door de SZR-verklaring te ondertekenen. SZR-scholen initiëren jaarlijks activiteiten tégen racisme en discriminatie en vóór gelijkwaardig samenleven in de multiculturele samenleving. Een hele mond vol zeer strevenwaardig gedachtegoed.
Momenteel mogen ongeveer honderdtien scholen in Nederland zich School Zonder Racisme noemen. Dat lijkt niet zo'n hoog aantal. Wat zijn de overwegingen om al dan niet een SZR te worden?

Projectmoeheid

Het Marnix College te Ede is geen SZR-school. Dr. Josephie Brefeld, afdelingsleider van deze school, denkt dat 'projectmoeheid' de belangrijkste reden voor scholen is om niet aan het SZR-project deel te nemen. De website van het Marnix College laat een actieve school zien (zie www.marnixcollege.nl. Zo is daar te lezen dat het Marnix College een oecumenische scholengemeenschap is die sinds 1995 een tweetalige opleiding op VWO niveau (TVWO) aanbiedt. De vakken wiskunde, aardrijkskunde, geschiedenis, biologie, techniek, lichamelijke opvoeding en godsdienst worden in het Engels gegeven. Er worden onder andere uitwisselingen en excursies georganiseerd, en leerlingen volgen een stage in het buitenland. Zowel vaste als tijdelijke projecten kosten tijd en energie. Vooral bij tijdelijke projecten is de rol van de docent daarbij cruciaal. Klas GA2T van het Marnix College deed bijvoorbeeld mee aan een internationaal scholierenproject, 'Duurzame Energie'. De techniekdocent was daar de motor van.
Scholen worden overstelpt met projecten. Het verplichte lespakket eist veel uren op en voor de resterende tijd is er keuze uit een enorm aanbod van uiteenlopende educatieve materialen. Er vallen vooral veel projecten onder het vak maatschappijleer. Het is een vergaarbak van alles wat maar maatschappelijk gebonden is. Scholieren moeten over uiteenlopende onderwerpen een mening vormen. Waar kies je als school, als leerkracht of als scholier nog voor?

Judith de Beer, coördinator Interculturaliseren in de sector Beroepsopleidingen en VolwassenenEducatie (BVE), is juist zeer enthousiast over het SZR-project: "Het project is handzaam, het kost weinig, het kan goed uitgevoerd worden en er kunnen veel mensen mee worden bereikt." De Beer heeft ook wel over projectmoeheid gehoord, maar zij is van mening dat dit rust op een misverstand. "Juist het SZR-project is eenvoudig in te passen in de lessen van het bestaande curriculum. Het gaat niet om extra werk en extra lessen, maar het werk en de lessen moeten anders aangepakt en ingevuld worden", vindt ze. "Voor de meeste scholen is dit niet duidelijk. De communicatie zou op dat gebied flink verbeterd kunnen worden."

Fabrieken

Medewerkers van het SZR-project geven docenten informatie over het project bij speciale activiteiten zoals docentendagen maatschappijleer, onderwijscongressen en dergelijke. Ook ADB's (antidiscriminatiebureaus) promoten het project en scholen kunnen informatie krijgen bij al bestaande SZR-scholen. De werving verloopt echter traag, omdat die vooral gebaseerd is op persoonlijke contacten. Er wordt ook nogal wat verlangd van scholen. Veel scholen lijken tegenwoordig meer op fabrieken die in verschillende dependances zijn ondergebracht. Activiteiten uitvoeren over de hele school kost zoveel tijd en energie dat veel scholen daar niet voor voelen. Hun prioriteiten liggen elders.

De Beer vindt dat geen geldige reden: "Je kunt beginnen met sectoren binnen de school. Het Regionaal Onderwijs Centrum Zadkine in Rotterdam bijvoorbeeld is ook groot met een aanbod van zo'n 500 beroepsopleidingen. Sinds 1995 hangt het SZR-bordje op de locatie van ROC Zadkine op de Benthemstraat. Deze afdeling is zeer actief." Andere afdelingen van ROC Zadkine hebben niet zo'n bordje, maar De Beer ziet daar geen probleem in: "Je moet tenslotte ergens beginnen." Scholen of afdelingen spelen zo een voortrekkersrol.

Slechte naam

Naast het tijdgebrek speelt ook de naam van het project een reden voor scholen om niet deel te nemen. Anette de Ruiter, projectcoördinator School Zonder Racisme, zegt hierover: "Er zijn scholen die geen SZR-school willen worden omdat de naam van het project problemen benadrukt. De indruk zou kunnen ontstaan dat racisme een rol speelde op de school voordat deze een SZR-school werd." De nadruk op een mogelijk sluimerend verschijnsel kan ook slapende honden wakker maken en zo juist negatieve gevolgen hebben. In de SZR-informatieklapper wordt dit argument weersproken. Extra aandacht en een duidelijk statement van de school dat racistische gedachten en discriminerend gedrag niet getolereerd worden zal op termijn een positief effect hebben. Een sluimerend verschijnsel kan daarmee teniet worden gedaan.

Het SZR-project richt zich nu alleen op scholieren van het middelbaar onderwijs. Op 21 maart van dit jaar zal het project Wereldschool worden gepresenteerd. Dit richt zich op scholieren van het basisonderwijs. De naam Wereldschool benadrukt juist het positieve karakter. De naam legt het accent op wat gewenst wordt. De Beer vindt Wereldschool echter een verhullende naam. "Racisme moet juist genoemd worden. Natuurlijk zou je op het bordje kunnen toevoegen dat de school ernaar streeft een wereldschool te zijn, maar het woord racisme moet er wel in."

Geen SZR-school, dus racistisch?
Opmerkelijk is het argument dat scholen noemen die geen heil zien in het SZR-project is: "wij zijn al een zwarte school dus hebben we geen last van racisme", of "op onze school zijn er geen allochtonen dus hebben we ook geen last van racisme". Dit soort redeneringen laten juist zien hoe belangrijk het project is. Racisme is niet puur een zwart-wit probleem. Racisme komt tussen alle etniciteiten voor. En als een school geen allochtone leerlingen heeft, wil dat nog niet zeggen dat de schoolbevolking er geen racistische gedachten op nahoudt. Zo'n school zou zich juist de vraag moeten stellen waarom allochtonen geen deel uitmaken van de schoolbevolking.

Als een school niet deelneemt aan het SZR-project, wil dat niet zeggen dat ze racisme en discriminatie goedkeurt en geen aandacht schenkt aan het thema. Op het Marnix College komt het thema racisme wel degelijk aan bod, zowel direct als indirect, vertelt conrector Brefeld. "Bij maatschappijleer is de pluriforme samenleving een bekend begrip. Dit schooljaar is de school in het mentoruur van de brugklas gestart met een leermethode Leefstijl. Deze leermethode is bedoeld voor de onderbouw en zal de komende jaren ook ingevoerd worden in de tweede en derde klas. Het gaat over veiligheid en het stimuleren van groepsvorming zodat de klas ook echt een groep vormt. Antiracisme en antidiscriminatie komen als thema in andere vakken toevallig aan de orde. Zo kan een les Duits bijvoorbeeld gaan over de verhouding tussen Oost-Duitsers en West-Duitsers, of een les Engels behandelt de positie van zwarte Amerikanen."

Demonstratieteam

Toch is dit hetgeen waar De Beer op doelt als zij zegt dat het SZR-project niet meer werk vereist, maar werk op een andere manier. Het predikaat SZR zou wellicht voor een school als het Marnix College helemaal niet zo ingewikkeld zijn om te behalen. De Beer: "Maar het gevoel van noodzaak om zo'n bordje aan de muur te verdienen is bij scholen niet zo groot. Ik zou daarom graag zien dat het SZR-project een eigen demonstratieteam krijgt." Ze ziet vaker dat ondersteunende organisaties zoals het LBR (nu Art.1) hun projecten te weinig kunnen vertalen in het onderwijs. Het zou volgens haar mooi zijn als het LBR (nu Art.1) aan scholen zou kunnen demonstreren wat het project in de praktijk inhoudt.

Statement

Een school kan allerlei hoge idealen koesteren, en uiteraard hoeft dat niet altijd vermeld te worden op een bordje bij de ingang. Toch is het in sommige gevallen goed om een statement te maken, niet alleen ten opzichte van de schoolbevolking, maar ook voor de omgeving van de school. Een school zonder racisme is een school die streeft naar een veilig en prettig schoolklimaat waar respect, tolerantie en gelijkwaardigheid de boventoon voeren. SZR-coördinator De Ruiter: "Een SZR is een school waar iedereen welkom is. Een school zonder racisme is een gezamenlijk gedragen project dat niet van bovenaf is opgelegd. De jeugd heeft niet alleen de toekomst, de jeugd heeft ook een stem."

Xiu Lin Tan is redacteur van Zebra Magazine.

Dit artikel is verschenen in Zebra-Magazine 1 / maart 2002.

¹ School Zonder Racisme is in maart 2009 voortgezet onder de naam [ÉÉN] Gelijke behandeling voor iedereen.