Extreme racistische uitingingen en geweld

Tekst 2003/2004
Het is niet mogelijk een direct oorzakelijk verband te leggen tussen opvattingen van mensen en hun gedrag. Op bepaalde christelijke scholen maken homoseksuelen niet of nauwelijks kans als leraar aangesteld te worden, als gevolg van de opvattingen over homoseksuelen bij directies van deze scholen heersen, en het recht dat zij zich toe-eigenen mensen op grond van die ideeën van hun school te weren. Toch zullen heden ten dage weinig mensen verwachten dat mensen op grond van deze christelijke overtuiging homoseksuelen in elkaar zullen slaan. En zo waren er, om een andere vergelijking te maken, in 2002 veel mensen die op allerlei manieren duidelijk maakten dat zijn het niet eens waren met Fortuyn, Melkert of andere politici, maar waren het slechts enkelingen die daar op extreme wijze uiting aan gaven. Van deze enkelingen schoot er een, op 6 mei 2002, op Pim Fortuyn. Met fatale gevolgen. Een dieptepunt in de Nederlandse politieke geschiedenis. Na deze moord werd erover gediscussieerd of de kogel van links kwam, en waren velen blij dat de schutter een autochtoon was, omdat zij in het andere geval hadden gevreesd voor hoogoplopende raciale spanningen.

De vraag die in beschouwingen over ideologisch geweld in de samenleving impliciet aan de orde is, is of maatschappelijke polarisatie drempelverlagend werkt voor het overgaan tot geweld. Geweld door mensen die wellicht gemakkelijker dan anderen tot extreme daden overgaan, maar voor wie over het algemeen ook de menselijke eigenschap geldt dat zij het toepassen van geweld voor zichzelf moeten kunnen rechtvaardigen. Zijn hoogoplopende maatschappelijke kwesties of het aanwijzen van zondebokken voor hen aanleiding tot - en rechtvaardiging van geweld en ander extreem gedrag? Of werkt het misschien toch andersom? Biedt het vrij kunnen uiten van meningen een uitlaatklep, die voorkomt dat mensen (gefrustreerd) overgaan tot geweld? Of is de werkelijkheid een meer complex geheel waarin verschillende mechanismen hun invloed uitoefenen?

Ook bij racistisch gemotiveerd geweld is de vraag naar de relatie met maatschappelijke ontwikkelingen altijd aan de orde. Is er een verband tussen vijandbeelden, wanneer die opleven door actuele ontwikkelingen, en de toename van incidenten en agressie? De nasleep van 11 september 2002 suggereert dat er zo'n verband is, want 11 september had een toename tot gevolg van anti-islamitische incidenten tot het eind van 2002.[1] Bij autochtone Nederlanders leefde in die tijd ook de verwachting dat het aantal conflicten met moslims in Nederland zou toenemen en dat de mate van integratie van migranten van islamitische afkomst zou afnemen.[2]
<br/>
Spanningen en incidenten

Diverse opiniepeilingen van de laatste jaren laten een toename zien van negatieve beeldvorming en ten dele ook een groeiende kloof tussen autochtonen en allochtonen.[3] Maar komt deze kloof ook tot uitdrukking in spanningen en incidenten tussen de diverse bevolkingsgroepen?
Media meldden in 2003 enkele gevallen waarbij etnische spanningen zijn uitgemond in conflicten. Het gaat daarbij om conflicten tussen jongeren. Zo werd in april 2003 in de media bericht over etnische spanningen tussen extreemrechtse jongeren en Marokkaanse jongeren in Aalsmeer.[4] Uit een onderzoek verricht in opdracht van de gemeente Aalsmeer bleek dat er groepen extreemrechtse jongeren en Marokkaanse jongeren op voet van oorlog met elkaar verkeerden. Er was sprake van vechtpartijen, intimidaties en nazistische uitingen.
Er waren niet alleen spanningen tussen autochtone en allochtone jongeren maar ook tussen diverse allochtone jongerengroepen. In Leerdam was er in september 2002 sprake van knokpartijen tussen Turkse, Somalische en Molukse jongeren.[5] En in april 2002 berichten de kranten over vechtpartijen tussen Marokkaanse en Antilliaanse jongeren in Roermond.[6]
Deze berichten uit de pers zijn te sporadisch en te verstrooid om er algemene conclusies uit te trekken. De vraag bijvoorbeeld waarom op de ene plek incidenten plaatsvonden en op andere plekken niet, kan niet worden beantwoord.

De piek van anti-islamitische incidenten na 11 september 2001 kreeg, zoals in het voorgaande vermeld, geen vervolg in 2002. Anti-islamitisch geweld kwam minder voor in 2002, maar verdween niet. In de Monitor racisme & extreem-rechts wordt een afname geconstateerd ten opzichte van 2001.[7] Binnen de gehanteerde definitie vonden de onderzoekers 68 gevallen van anti-islamitisch geweld in 2002, met een relatief hoog aantal (20) gevallen van mishandeling. Daarmee blijft anti-islamitisch geweld wel de grootste categorie van racistisch geweld, wanneer gekeken wordt naar de etniciteit van de slachtoffers.[8]

In de Monitor racisme & extreem-rechts wordt een definitie van geweld gehanteerd die breder is dan wat in algemeen taalgebruik of in juridische termen onder geweld wordt verstaan. Niet alleen mishandeling, brandstichting, vernieling en gewelddadige groepsconfrontaties vallen daar in de monitor onder, maar ook de categorieën doelbekladding, bedreiging en bommelding worden ertoe gerekend. Voor alle categorieën was in 2002 een afname waarneembaar, behalve wat betreft mishandelingen, die namen toe.
Omdat, zoals in het voorgaande beschreven, de registratie in Nederland diverse tekortkomingen kent, moeten fluctuaties in de jaarlijkse cijfers met terughoudendheid beoordeeld worden. Wanneer wordt gekeken naar het totale cijfer voor racistisch en extreem-rechts geweld, binnen de in de Monitor racisme & extreem-rechts gehanteerde definities en registratiemethoden, kan de conclusie zijn dat deze vorm van geweld sinds het jaar 2000 afneemt.[9] Met een meer voorzichtige interpretatie van de cijfers en het hanteren van een ruimere betrouwbaarheidsmarge, kan ook gesteld worden dat dit cijfer in Nederland vrij stabiel rond de 300 ligt, met het jaartal 2000 als hoge uitschieter. Hoe dit ook zij, in ieder geval kan geconcludeerd worden dat racistisch geweld in Nederland niet toeneemt, ondanks het geconstateerde verhardende klimaat.[10]

Een deelconclusie is verder dat het aandeel van extreem-rechts in dit geweld afneemt.[11] Daarnaast valt op dat het aantal incidenten met racistisch geweld tegen vluchtelingen weliswaar afneemt, maar nog relatief hoog ligt. Vóór 2001 waren brandstichtingen met racistische motieven voornamelijk gericht op asielzoekerscentra en gebouwen die daarvoor waren bestemd, en niet op islamitische doelen.[12] In 2002 lag dat geweldscijfer veel lager. Maar wanneer gekeken wordt naar de vormen van geweld in de strikte zin van het woord (mishandeling, brandstichting, vernieling en confrontatie) valt het op dat deze vormen van geweld bijna net zoveel voorkomen tegen vluchtelingen als geweld tegen moslims (de grootste categorie van de totale telling) en vaker voorkomt dan anti-joods geweld (de tweede categorie in de totaaltelling).[13]
Wat de antisemitische incidenten betreft, is het zorgwekkend dat deze toenemen. Een ontwikkeling die ingaat tegen de algemene trend wat betreft racistisch geweld. Maar deze trend lijkt wel aan te sluiten bij de vrees dat antisemitisme in Europa groeit.[14]

<br/>
<small>
Voetnoten:

fn1. Vergelijk met de paragrafen over Anti-islamisme en Anti-islamitische incidenten en geweld van deze rapportage en Anti-islamisme - gevolgen 11 september, Jaar in beeld 2001.

fn2. Zoals de enquête van bureau CentERdata van de Katholieke Universiteit Brabant, van 18 september 2001 en de Volkskrantenquête gepubliceerd op 26 september 2001.

fn3. Zie hoofdstuk Publieke opinie van deze rapportage.

fn4. Etnische opstootjes Aalsmeer, het Parool 17-4-2002.

fn5. Etnische rellen in Leerdam voorkomen, NRC Handelsblad 12-09-2002.

fn6. Voeding voor een rassenrel, NRC Handelsblad 10-02-2002.

fn7. Monitor racisme en extreem-rechts. Racistisch en extreem geweld in 2002, J. van Donselaar en P.R. Rodrigues, Anne Frank Stichting/Departement Bestuurskunde Universiteit Leiden, Amsterdam/Leiden, 2003, p. 10 en p. 26.

fn8. Ibidem, p. 26, zie verder Extreme racistische uitingingen en geweld.

fn9. In de rapportages van de Monitor racisme & extreem-rechts worden de volgende aantallen racistische incidenten respectievelijk genoemd voor de laatste 10 jaar: 278 (1993), 295 (1994), 122 (1995), 201 (1996), 298 (1997), 313 (1998), 345 (1999), 406 (2000), 317 (2001) en 264 (2002).

fn10. Zie onder meer hoofdstuk Publieke opinie.

fn11. Zie verder paragraaf Extreem-rechts in Nederland.

fn12. Jaar in beeld 2001, Anti-islamisme - gevolgen 11 september.

fn13. Monitor racisme en extreem-rechts. Racistisch en extreem geweld in 2002, J. van Donselaar en P.R. Rodrigues, Anne Frank Stichting/Departement Bestuurskunde Universiteit Leiden, Amsterdam/Leiden, 2003, p. 26.

fn14. Ibidem, en zie paragraaf over Antisemitisme.
</small>

<br/>
« Extreem-rechts in Nederland

p>. Publieke opinie »