Discussies in de media

Opvallende incidenten

Niet alleen de registratie van racistische voorvallen kan inzicht geven in aard en omvang van racisme in Nederland. De berichtgeving in de media geeft een beeld van het heersende opinieklimaat, van zaken die gevoelig liggen in de publieke opinie. De publieke opinie en opiniepeilingen komen in een volgend hoofdstuk aan de orde.

Het grootste deel van de dagelijkse gebeurtenissen waarbij racisme en vooroordelen een rol spelen, raakt nooit bekend bij het grote publiek. Veelal proberen mensen dergelijke grotere en kleinere incidenten op te lossen door de boel te negeren of, positiever, met de andere partij in gesprek te gaan. Wanneer het niet lukt een kwestie op te lossen, kunnen zij het voorval in de vorm van een klacht voorleggen aan bijvoorbeeld een klachtencommissie, een overheidsinstantie of een Antidiscriminatie Bureau. Meestal wordt dan geprobeerd door bemiddeling de oorzaak van discriminatie weg te nemen. Publiciteit is daarbij over het algemeen niet gewenst of wordt niet gezocht.

Om herhaling van gesignaleerde problemen te voorkomen nemen veel instellingen preventieve maatregelen. Dergelijk goed nieuws krijgt uitgebreid aandacht op de LBR-website www.lbr.nl, in de muurkrant Zebra, het weekblad Contrast van Forum en soms ook in de reguliere media.

In 1999 haalden uiteenlopende zaken waarbij de maatschappelijke positie van etnische minderheden in het geding was het nieuws. Van hippe hoofddoekjes en etnisch gemengde huwelijken, tot de Wet SAMEN en de Koppelingswet.

Twee items domineerden in 1999 regelmatig de landelijke radio, televisie en schrijvende pers. In de eerste maanden van dat jaar waren dat met name de problemen onder jongerengroepen uit de Marokkaanse en Antilliaanse gemeenschap. Daarbij werden te gemakkelijk generaliserende verbanden gelegd tussen de afkomst van jongeren en criminaliteit.

<br/>
<hr>
Intermezzo
Criminele jongeren

Bij problemen met criminele jongeren heeft het LBR diverse malen geprobeerd bij te dragen aan concrete oplossingen. Er waren gesprekken met de stichting Caribische Zaken in verband met problemen van Antilliaanse jongeren. Met het Poortje, Penitentiaire Instelling voor jeugd in Groningen waren er gesprekken over het beleid ten aanzien van allochtone gedetineerden. Het LBR vervulde het dagvoorzitterschap van de conferentie ‘Allochtone jeugd, integratie en criminaliteit’ in Assen en sprak met de provincie Zuid-Holland over mentorschap allochtonen, criminaliteit en jeugd. Met journalisten van Trouw, Telegraaf en de Volkskrant waren er gesprekken over problemen met Antilliaanse jongeren in Den Helder, Dordrecht en Hoogvliet.

De betrokken organisaties benaderden het LBR omdat er sprake was racisme of vermeend racisme of omdat er spanningen waren tussen etnische groepen. Ook het interpreteren van gegevens en het verschil tussen feiten en vooroordelen kwamen regelmatig aan de orde.

<hr>
<br/>
Wat het hele jaar door de aandacht van de media kreeg, waren de discussies over de komst van asielzoekers naar Nederland. Publicaties van cijfers, de Kamerdiscussies met staatssecretaris van justitie Job Cohen over de Vreemdelingenwetgeving, de protesten van inwoners van Kollum en Andijk en het idee van een avondklok voor asielzoekers in Elst, trokken volop de aandacht. Opvallend is, naast het aantal artikelen met een negatieve teneur, het gemak waarmee betrekkelijk kleine nieuwsfeiten tot nationaal nieuws uitgroeien.

<br/>
<hr>
Intermezzo
Kanttekening bij de avondklok van de gemeente Elst

Van de asielzoekerscentra in Nederland haalt de meerderheid nooit het nieuws. Toch heerst er vaak weerstand onder de plaatselijke bevolking, wanneer in een gemeente een asielzoekerscentrum komt.

Van de gemeenten die meewerken aan goede opvangregelingen voor asielzoekers haalt ook de meerderheid nooit het nieuws. De gemeente Elst verging het anders.

Dat de gemeente Elst, net als andere gemeenten, van tevoren nadacht over eventuele maatregelen die nodig zijn in verband met de komst van een asielzoekerscentrum is een goede zaak. Ook dat zij in overleg trad met haar bewoners en dat zij aan hen voorlichting gaf. Wanneer er onrust ontstaat onder de bevolking hebben gemeenten vaak moeite met het vinden van een passend antwoord op de bevolkingsreacties. Wat dat betreft is de gemeente Elst geen uitzondering. Hoewel, innovatief was het wel, een avondklokmaatregel (‘vrijwillige huisregel’) voor asielzoekers van een tijdelijk asielzoekerscentrum waarvoor de eerste tenten nog niet eens waren opgezet.

Met deze maatregel bevestigde de gemeente de negatieve beeldvorming over asielzoekers en de angst onder haar bewoners. Ook voor de gemeente zelf werkte dit averechts. Een beter effect, en minder stemmingmakende publiciteit, had de gemeente wellicht bereikt door zelf duidelijk te kiezen voor de komst van een asielzoekerscentrum en haar keuze toe te lichten; een beroep te doen op de bevolking en zo draagvlak te creëren; relevante informatie te verstrekken over opzet en werkwijze van asielzoekerscentra; betrokkenheid van de gemeente bij het centrum te garanderen en aan te geven dat eventuele vragen van bewoners serieus genomen worden.

<hr>
<br/>
Journalistieke verantwoordelijkheid

In het voorbeeld van Elst ging het om een gemeente die negatieve beeldvorming rond asielzoekers versterkte. De geschreven en audiovisuele media berichtten vervolgens misschien te gretig over dit onderwerp, maar de verantwoordelijkheid voor het nieuwsfeit lag toch vooral bij de betreffende bestuurders.

Anders ligt dat wanneer het gaat om leden van de plaatselijke bevolking die in een emotionele opwelling radicale uitspraken doen. Zij zijn natuurlijk zelf verantwoordelijk voor hun uitspraken. Maar de pers heeft een verantwoordelijkheid bij de berichtgeving over dergelijke uitspraken. Wanneer vooroordelen en xenofobe uitspraken in de pers breed uitgemeten worden, versterkt dat niet alleen de negatieve beeldvorming maar verhoogt dat ook de spanning in de betreffende gemeente. Voor de betrokkenen is het een grote stap om op hun uitspraken terug te komen, nuanceringen gaan verloren en over en weer groeien verontwaardiging en wantrouwen. De emoties lopen verder op, en al gauw ontstaan er twee – voor of tegen - kampen die nog slechts moeizaam met elkaar communiceren.

In zulke gevallen moeten journalisten hun verantwoordelijkheid nemen en met meer terughoudendheid over zulke zaken berichten. Om te voorkomen dat door hun berichtgeving de beeldvorming en de verhoudingen tussen partijen in een gemeente verslechteren.

<br/>
<hr>
Intermezzo
Mediaprijzen

Racisme, beeldvorming en berichtgeving in de media beïnvloeden elkaar. De onderlinge relatie tussen deze factoren is moeilijk te kwantificeren. Maar dat berichtgeving in de media mede richting geeft aan meningsvorming en de publieke opinie betwijfelt niemand. Hypes bepalen toon en inhoud van het gesprek van de dag. Hoelang de invloed van spraakmakende zaken meetbaar blijft, is moeilijker vast te stellen.

Welke onderwerpen wel en welke niet in het nieuws komen, maar vooral ook de manier waarop onderwerpen in de media worden behandeld, heeft zowel positieve als negatieve gevolgen.

In relatie tot de media streeft het LBR twee zaken na: het bevorderen van evenwichtige berichtgeving over de multiculturele samenleving en het bestrijden van racisme en negatieve vooroordelen via de media. Vanuit die visie heeft het LBR in 1999 de uitreiking van nationale mediaprijzen en een internationale mediaprijs georganiseerd, respectievelijk de ASN-ADO Mediaprijs, de Mediaprijs van de Gemeente Amsterdam en de Prix Iris.

Nationale prijzen

Op 11 november organiseerde het LBR de uitreiking van de ASN-ADO Mediaprijs en de Mediaprijs Gemeente Amsterdam in het Soeterijntheater in Amsterdam. Met de mediaprijzen worden jaarlijks professionele producties bekroond die op een kritische, inventieve en inspirerende wijze de multiculturele samenleving in Nederland belichten.

De prijzen bestaan elk uit een geldbedrag van fl 10.000 en een kunstwerk en worden financieel mogelijk gemaakt door de ASN Bank, de Gemeente Amsterdam en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De jury bestond uit Jeannine Govears (fotografe) en Archie Sumter (journalist), juryvoorzitter Martin van Amerongen (de Groene Amsterdammer), Lou Lichtenberg (voorzitter Bedrijffonds voor de Pers) , Usha Marhé (journalist), Nicole Robbers(NRC fotoredacteur) en Stephan Sanders (programmamaker).

In 1999 ging de ASN-ADO Mediaprijs naar Ruben Gowricharn. De jury prees zijn stukken vanwege de degelijkheid, veelzijdigheid, het vertoonde inzicht en gevoel voor humor. Gowricharn schrijft onder meer voor het weekblad Contrast.

De Mediaprijs Gemeente Amsterdam was voor publicist Mohammed Benzakour. Het juryrapport kwalificeerde zijn artikelen als ‘tegendraads, recalcitrant en verrassend’. Benzakour publiceerde onder meer in NRC-Handelsblad en de Groene Amsterdammer.

Prix Iris

De Prix Iris is een Europese mediaprijs voor TV-programmamakers, bekend als The European Media Awards for Equality and Tolerance. Het LBR organiseerde in samenwerking met de NPS op 18 mei de uitreiking en conferentie ‘The Era Of Colored Television’ in het Mediapark in Hilversum. Meer dan 40 deelnemers uit Belgie, Denemarken, Duitsland, England, Frankrijk, Nederland en Zweden namen aan de conferentie deel.

De centrale vraag van de conferentie was: ‘Welke invloed heeft de etnische achtergrond van een programmamaker op zijn werk?’ Na een forumdiscussie luidde de conclusie dat diversiteit in de etnische achtergrond van redacteuren en programmamakers de kwaliteit en veelzijdigheid van televisieprogramma’s bevordert.

<hr>
<br/>
Discussies over de islam

Naast ‘allochtonen en criminaliteit’ en ‘asielzoekers’ halen ook onderwerpen die gerelateerd zijn aan de islam gemakkelijk het nieuws. Voor emotie en discussie zorgden in 1999 een kwestie van eerwraak bij een Turkse familie in Veghel. Ook het afgewezen verzoek van islamitische leerlingen van het Calandlyceum in Amsterdam om in de pauze in een leeg klaslokaal te mogen bidden, kreeg veel aandacht.

Opvallend, bij in de media gevoerde discussies als die over bovenstaand verzoek, is dat veel mensen zich laten verleiden tot principiële stellingnamen. Zij gaan over tot het betuigen van steun aan in Nederland verankerde normen en waarden. Wanneer de islam in het spel is, hebben mensen blijkbaar snel het gevoel dat de fundamenten van de Nederlandse samenleving in het geding zijn.

Vergeten wordt dan vaak dat humanistische waarden in alle godsdiensten terug te vinden zijn. Dat sociale basiswaarden met iedereen besproken kunnen worden en niet als eigendom van alleen de christelijke traditie geclaimd moeten worden. Beter is het iedereen te vragen waar hij voor staat in de huidige samenleving, en gezamenlijk te bepalen welke waarden in het geding zijn. Naast principes moeten ook argumenten van redelijkheid, praktische haalbaarheid, vergelijkingen met soortgelijke situaties en belangenafwegingen onderdeel van de discussie zijn.

Universele normen en waarden als puur westers claimen, kan ook averechts werken. Het werkt onterecht het idee in de hand dat integratie en een islamitische geloofsovertuiging elkaar uitsluiten. Wanneer over een onderwerp als vrouwenemancipatie en de islam wordt gesproken, is het goed om ook op elementen uit de islamitische traditie te wijzen. Het moet niet worden voorgesteld alsof een keuze voor vrouwenemancipatie gelijk staat aan afscheid nemen van de islam en overstappen op westerse waarden en normen.

<br/>
<hr>
Intermezzo
Publicaties en periodieken

Een direct gevolg van de fusie van het LBR was het verschijnen van de laatste nummers van het LBR-bulletin (15e jaargang) en ADO-journaal (7e jaargang) in 1999. Momenteel is bij het LBR nog punt van discussie hoe deze periodieken waardig kunnen worden opgevolgd. De nieuwe organisatie bedient een brede diversiteit aan doelgroepen die niet met één vaktijdschrift bereikt kan worden. Het is aanlokkelijk om te gaan werken met een combinatie van specials voor doelgroepen, actuele vlugschriften en publicaties op de website in plaats van met een vaktijdschrift.

De Nieuwsbrief ADB’s verscheen, in eveneens haar laatste jaargang, vijf maal. Het nieuwe LBR heeft voldoende communicatiemiddelen tot haar beschikking om Antidiscriminatie Bureaus op andere wijze te informeren en met hen contact te onderhouden.

Van de voor Nederland unieke goed-nieuws-muurkrant Zebra, met positieve ontwikkelingen op het gebied van interetnische verhoudingen, zijn ook in de vierde jaargang 1999 zes edities verschenen. De muurkrant kent een oplage van 700 voor betalende abonnees en wordt daarnaast verspreid onder voor het LBR relevante instellingen en als promotiemateriaal.

Themauitgaven zijn een goede manier om naast het algemene publiek specifieke doelgroepen te bereiken:

• 1 juli: tussen symbool en actualiteit. Bewerkte versie van de eerste LBR-lezing, uitgesproken prof. dr. Alex van Stipriaan Luïscius van de Erasmusuniversiteit Rotterdam, 1 juli 1999, ter gelegenheid van de officiële opening van het LBR. Hij ging onder meer in op de geschiedenis van de afschaffing van de slavernij in Nederland en de impact die de slavernij op de Nederlandse samenleving heeft gehad en nog steeds heeft.
• Namenspiegel. Ter gelegenheid van het nieuwe LBR-kantoor in Rotterdam ontvingen 150 Rotterdamse organisaties en bedrijven een verzilverde spiegel waarop 6000 voornamen uit alle hoeken en delen van de wereld staan gezeefdrukt. De spiegel is een ontwerp van Milou van Ham. Het geschenk aan de stad is gerealiseerd dankzij financiële steun van het Centrum voor Beeldende Kunst en de Gemeente Rotterdam.
• LBR-folder. Informatie over de grote diversiteit aan diensten die het LBR biedt. Tekst in vijf talen beschikbaar. Eveneens op de website geplaatst.
• Theaterlijst. Voor de vierde maal in successie uitgegeven. Veel gekocht door mensen die werken in het onderwijs of buurt- en jongerenwerk. Zij zien theater als een goed middel om iets abstracts als vooroordelen inzichtelijk te maken en te bespreken. Ook allerlei instellingen en bedrijven bestellen de theaterlijst. Meestal willen zij een congres, opening of lustrum opluisteren met een optreden waarin een multicultureel thema wordt aangesneden.
• Handleiding Artikel 1. Handleiding bij de gelijknamige videoband. Over verschillende vormen van discriminatie en wat je ertegen kunt doen. Gratis ter beschikking gesteld voor lessen of cursussen discriminatie. Met name geschikt voor het volwassenenonderwijs, inburgeringprogramma’s voor nieuwkomers, Mbo-opleidingen en voor interne scholing van medewerkers van Antidiscriminatie Bureaus, vakbonden, asielzoekerscentra en migrantenorganisaties. De handleiding is een uitgave van de Commissie gelijke behandeling, in samenwerking met het LBR.
• Samen Verder. Notitie over de naleving van de Wet SAMEN. In de notitie constateert het LBR dat werkgevers onvoldoende aan de Wet SAMEN meewerken. Te weinig bedrijven nemen expliciet maatregelen om evenredige arbeidsdeelname van etnische minderheden na te streven en allochtoon personeel aan te trekken en te behouden. Eerste exemplaar aangeboden aan mr. dr. H.K. Fernandes Mendes, directeur directie coördinatie integratiebeleid minderheden van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
• So What?! Herziene uitgave van de LBR-jongerenfolder waarvan er inmiddels tienduizenden verkocht zijn. Samengesteld in samenwerking met Meldpunt Discriminatie Leiden.
• Tentoonstelling Racisme Ongerijmd. Samengesteld om grote groepen mensen te bereiken met gedichten die alledaags racisme aan de orde stellen. Zestien gedichten en bondige teksten met onverwachte invalshoeken en een onalledaagse benadering prikkelen lezers tot het overdenken van hun eigen opinies. Medewerking van onder meer Aziza el Barakat, Jana Beranová, Harold de Boer, Carrie en Celestine Raalte. Vormgegeven fullcolour, op A2 (poster)formaat door Finn Stapelkamp.
• Aan specifieke bijeenkomsten gekoppelde uitgaven waren: de reader ASN-ADO Mediaprijzen & Mediaprijs Gemeente Amsterdam 1999, ter gelegenheid van de uitreiking van de gelijknamige prijzen. Van de uitreiking werd tevens live een impressie op internet geplaatst; Themadag gedragscodes 26 maart 1999 - Verslag; Themadag Wet SAMEN 25 juni 1999 – Verslag; de literatuurselectie Een zorg in de zorg? Voor de werkconferentie interculturele verpleging; brochure Kritisch lezen, Samen veranderen, met tips en suggesties ten aanzien van attitudevorming door het kritisch lezen van de krant; Tentoonstelling antiracismeposterontwerpen van Rotterdamse scholieren, in samenwerking met de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam en het Centrum Beeldende Kunst Rotterdam, tentoongesteld in november 1999.
• Voor abonnees wordt de wekelijkse knipselkrant Binnenlands Nieuws uitgegeven. Binnenlands Nieuws biedt een selectie nieuws- en achtergrondartikelen over de multiculturele samenleving.
• Recensies onderwijspanel. Het onderwijspanel is een onafhankelijk panel van deskundigen verbonden aan het LBR die lesmateriaal op bruikbaarheid screenen. Van het besproken lesmateriaal zijn recensies opgesteld. Deze recensies zijn opgenomen in de School Zonder Racisme-informatieklapper, zodat docenten kennis kunnen nemen van het oordeel van het onderwijspanel over de bruikbaarheid van bepaald materiaal. Alle recensies zijn eveneens beschikbaar via het documentatiecentrum en de winkel van het LBR.

<hr>
<br/>
Racisme in het nieuws

Wanneer racisme en discriminatie als zodanig in het nieuws waren, was het naar aanleiding van rapporten en concrete racistische incidenten.

In de maanden maart en april publiceerden dagbladen gegevens uit diverse jaarverslagen en rapportages over de toename van discriminatieklachten. Signaleringen van racisme op internet waren er met name vanaf de maand juni. De VVD besloot een mogelijkheid tot discussie op haar website op te heffen omdat zij tussen de inzendingen te vaak racistische uitlatingen aantrof. Het aanpakken van de daders is in de journalistieke berichtgeving consequent opgenomen.

De impliciete strekking van de berichtgeving in de media over racisme op internet is meestal dat er opgetreden moet worden tegen mensen die internet met racistische boodschappen vervuilen. Racisme op internet is ook voor journalisten een ongewenst fenomeen en wordt door de pers op dezelfde manier benaderd als extreme uitspraken van racistische politici.

De berichtgeving over racisme op internet brengt een contradictie voor het voetlicht. Journalisten stellen racisme en onverholen racistische boodschappen aan de kaak, maar zijn minder kritisch ten aanzien van hun eigen berichtgeving en de maatschappelijke gevolgen daarvan.

<br/>
<hr>
Intermezzo
LBR in de media

De fusie, de komst van een nieuwe directeur en de opening van het LBR-kantoor waren nieuws voor diverse dag- en weekbladen en radio- en televisieprogramma’s. Interviews en berichten waren te lezen en te horen via onder meer Radio 5, Contrast, Het Parool, NOS-Journaal, Trouw, Rotterdams Dagblad, diverse regionale huis-aan-huis bladen, Elsevier, Reformatorisch Dagblad, De Dordtenaar, Radio Nederland Wereldomroep, Migranten Omroep Rotterdam en Radio Rijnmond.

Standpunten over diverse onderwerpen, interviews en bijdragen van het LBR waren in de media onder meer te vinden bij:

• TV-Rijnmond, commentaar op film American History X
• Friesch Dagblad, opiniepagina, over de houding van autochtone Nederlanders ten aanzien van allochtonen, naar aanleiding van de dissertatie over dit onderwerp van sociologe Geneviève Verberk.
• NRC, over de gevoeligheid van 'etnische humor’.
• Sam Sam, blad voor alle schoolgaande jeugd van 9-14 jaar, antwoord op vijf vragen van basisschoolleerlingen over discriminatie.
• De Allochtonenkrant, Migrantenomroep Rotterdam en Rotterdams Dagblad, over de Wet SAMEN en werkgevers die de wet ervaren als een last.
• Volkskrant en Parool, over een speciale regeling van COA en de Rabobank voor pinnende asielzoekers.
• Metro, commentaar op het onderzoek van MIXT naar racisme onder jongeren tot 35 jaar.
• Rechtenkwesties, NPS-Radio, debat over de grenzen van het recht op vrijheid van godsdienst en meningsuiting en het recht op bescherming tegen rassendiscriminatie. * Radio 1, VARA- radioprogramma ‘Roodgloeiend’, over tolerantie ten aanzien van asielzoekers, naar aanleiding van de kwestie Kollum.
• BBC-radio, over instroom Caribische Nederlanders in Nederland.
• HP/De Tijd, ingezonden brief, reactie op kwetsende cartoon van Willem in HP/De Tijd van 3 september 1999, na aardbeving in Turkije. Brief mede ondertekend door NCB.
• Uitleg, ministerie van OC&W, over School Zonder Racisme.
• Radio 2, AVRO ‘Thuis op 2’, Metro, VNG-blad, Quicknet (internetmagazine), Allochtonenkrant, over het instellen van een avondklok voor toekomstige asielzoekers.
• Business radio, discussie over tolerantie en intolerantie in Nederland.
• Radio 5, mediaprogramma ‘Vijfde Verdieping’, Salto-radio, lokale omroep Amsterdam, over de Mediaprijzen en de effecten van goede en slechte voorbeelden in de media.

<hr>
<br/>
« Racisme meten

p>. Opiniepeilingen »